KATEKISIMISA KOMAHONGITHO

MIRAGHO DHOGHUKRISTE

Thimbukushu

(A CATECHISM OF CHRISTIAN DOCTRINE)

July 2006

– 3 –

Thighambatangitha

Mumwaka wa 1991 ame ne na pwire kutuma kwamuBishofi

Shokuru Mukadikuto Bonifatius Haushiku.

Ame ne gha ni tumine muditunga dyaKavango mudiko

dyawaMbukushu eshi nani rughane muMbongi dhaAndara R.C.

Mission. Myaka dhodhingi dhina ka pita muyirughana yange

yoghutumi (Misionari) na karire noghukukutu mukuyuvitha

Mbudhi dhoDhiwa mudiko dyawaMbukushu. Maghukukutu

agha gha karire po ne mukuyuvitha Mbudhi dhoDhiwa mukehe

mukunda, yoyishi mikunda ne dhingi thikuma.

Pakutanga: Mihanyamo ne dhire thikuma ghu ka kume

kumweya.

Thoghuwadi: Maruvedhe ne gha karire mapu thikuma

mukudhingura Mbungakriste kumango ghokukutjaka. Maruvedhe

ne gha karire mukukutura mo muyirughana yomudyango dyodikuru

(muMbongi), yira, kuroghuthurura mararo ghawakamadighana

nawakafumughana (hostel) no kuroghuthurura Ngirishe no

twango tomandapero (Kapela).

Thoghuhatu: Ghukukutu ghondimi mukutjwathana no kughamba

nawanu awa hana kuna ni dhingura endi ni ka wa dhingure. Karo

kemo ghukukutu kwawanu homumikunda eshi ha yuve thiwana

ndimi dhoThihingirisha (English).

– 4 – – 5 –

Thikuma po ne, munyima dhoyighambaghura nawaTutekete

nawanu hamweya ko kushwagha mo dighano dyodipya eshi hanu

ha kona kuwana Mbudhi dhoDhiwa mumihingo dho kukutjaka.

Karo kemo hakungi mbungakriste waAndara pofotji nange twa

ghambaghurire eshi, ghuhunga ne tu pirure Katekisimisa kano

mundimi dhetu dhoThimbukushu mbadi muThihingirisha vene.

Dighano di ne dya kuwire pofotji. Wingi wawanu hamweya ne ha

karire noKatekisimisa kokare-kare kumaghumbo ghawo, podigho

eshi ha kone kuhonga hanu thishongero. Maruvedhe ghamweya

ne nga nipuranga Mukadikuto Thomas Dishara Voko eshi ngwa

ngo gha kone kupirura Katekisimisa ka kare muThimbukushu

mbadi eshi muThihingirisha pithako.

Katekisimisa kokutanga ne kawanuke, makwindukero

ghoDiyoghero noNgomione dhokutanga. Apa ka pwire kupirura

muThimbukushu ne gho na tongwerire Mukadikuto Thomas

Dishara Voko eshi gha pirure karo Katekisimisa koghuwadi.

Katekisimisa koghuwadi ne kawamuregheya kumakwindukero

ghokuSakramende dhoMatanaritho, mukuwadimukitha eshi

yinye ghukuru mughukriste.

Apa twa pwire kupirura Tutekisimisa tu ne ya karire shime

yirughana kughutho, yoyishi mwa karire mo mañando gho

kukutjaka. Tutekisimisa tu momughuwadi wato twa pwire

kutuma eshi ha ka tu kengurure thiwana pahana kuyipa yinu

yongandji. Hakengururi ne wano: Mukadikuto Josef Mukoja

(mukaRundu naye Mumbukushu), Mukadikuto Gerhard Shakadya

(muAndara oyu nga tu thighi pano pakaye), Mukadikuto Thomas

Dishara Voko (muAndara), Nyokwetu Kathongo (muBiro)

naMukadikuto Berthold Makongwa (mwanuke wetu oyu gha di

mushure dhoGhuruti muKlein Wndhoek). Mukakumanithera

ne Mukadikuto Robert Marumbu Munganda (kuNIED

muOkahandja), aye yo gha manitherire kukengurura popaheya

thirughana thino.

Kupira hakamakuto wano thirughana ne ngo mbadi tha wera

mughuta wakora, yoyishi ha kutapire hathinda kuthirughana thi.

Ngo mbadiko wo ne yirughana yo kupirura Katekisimisa ne ngo

mbadi ya pwire. Thikuma po ne, ame kuna kutapa matumero

ghomakuru kukwawo kumarughaneno ghopofotji, kuyoyihe eyi

ha tendire.

Na kara nomakuruperero thikuma kwawaTutekete nombunga

dhodhihe dhodiko dyaMbukushu eshi dhi wane maghamweno.

Awo ne eshi ha kone karo kutapathanitha Mbudhi dhoDhiwa

kwakehe yu.

Karo kemo na kutapa matumero ghomakuru muDina

dyaHekudyetu Nyambi kudiko dyawaMbukushu wahe awa hana

ni kwatika ko no kunitjokedha muyirughana yange mumyaka edhi

nana kara mukatji kodiko dyawaMbukushu pakurughana pofotji

nawo muthiraro.

Mukadikuto Muruti Henryk Ostrowski, July 2006

– 7 –

KATEKISIMISA KOMAHONGITHO MIRAGHO

DHOGHUKRISTE

YOMATAWERO

THIKURUMINGWA I

1. Yidye gha ku vareka?

Nyambi yo gha ni vareka.

2. Pashanye gha kuvarekera Nyambi?

Nyambi gha ni vareka eshi ni mu dimuke, ni mu hake, no

kumurughanena mukaye kano, no mbo ni ka shambererre

pofotji nendi kuroruhe.

3. Kuthishwi munye gha kuvarekire Nyambi?

Nyambi gha ni varekire kuthishwi thendi.

4. Ethi thishwi thokwaNyambi ne thopanyama endi

thopamudhimu ghoye?

Thishwi thokwaNyambi ne thopamudhimu.

5. Ngepi di wa pitura mudhimu ghoye kwaNyambi?

Mudhimu wange ne wa pitura kwaNyambi, yoyishi wa kara

thika mupepo no mbadi wa kufa.

6. Nye yina kutongora eshi mudhimu ghoye ne mbadi wa

kufa?

Ngeshi hani ghamba kemo, kuninga eshi mudhimu wange

mbadi mbo ghu fa kuroruhe.

– 8 – – 9 –

7. Nye sho kone kukunga po thikuma, yirama yoye endi

mudhimu ghoye?

Ni kone kukunga po thikuma mudhimu wange, yoyishi Jesusi

Kristusi gha ghambire eshi: “Yinye sho yi mu ghamwene

munu ngambinga gha kara noghutungi ghoghuhe pakaye

kokahe ene moyo wendi ne wa yongara mukunyanda”.1

8. Nye sho rughane mukushutura mudhimu ghoye?

Mukushutura mudhimu wange ne ni kare ndani noghuhunga

naNyambi muMatawero, Makururpero noRuhakitho, no

na kona kutawa mumwendi, kukurupera mumwendi no

kumuhaka nomutjima wange ghoghuhe.

THIKURUMINGWA 2

9. Nye matawero?

Matawero ne thitapa thaNyambi ethi tha tupa ngcamu eshi tu

kone kutawa, mukupira kutamangera koyi gha tu hokwerire

thinda Nyambi.

10. Pashanye sho tawere mukehe yi gha tu hokwererire

Nyambi?

Na kona kutawa muyoyihe gha tu hokwererire, yoyishi

Nyambi ne mukaghushemwa, mbadi gha kara ghumbango no

kukwira temba.

11. Ngepi di sho dimuke eshi Nyambi ne gha kuhokora

kukwendi?

Kuyidimuka eshi Nyambi gha kuhokora kukwendi payivareka

yendi, payihonga nop ngcamu dhoNgirishe dhaKatolika.

12. Kwadye dha wanine Ngirishe dhaKatolika ngcamu

dhokuhonga hanu?

KwaJesusi Kristusi thinda yo gha tapire kuNgirishe

dhaKatolika ngcamu dhokuhonga hanu. Apa gha ghambire

eshi: “Mu yende mu ka honge mako ghomahe”. 2

NDAPERO DHOMEDHERO GHAWAPOSTOLI

13. Yinu munye yomudyo eyi gha tu hokwerire Nyambi?

Yinu yomudyo eyi gha hokorire Nyambi kwa kara muNdapero

dhoMedhero ghawaPostoli.

14. Raperere ndapero dhoMedhero ghawaPostoli.

Na tawa mwaNyambi Wihe ghoMukangcamu dhodhihe,

Oyu gha varekire diwiru nomuve. Nomwa Jesus Kristusi

ghoMwanendi ghopithendi ghoHekudyetu. Oyu gha pwire

kutambura paMupepo ghoKupongoka. Gha mu shamurukire

Maria ghoMbuyama gho kukushuka. Ha mu tjitjupithire

paPontius Pilatus; ha mu pamarerire pathikurushe no gha fire

no ha ka mu vumbekire. Gha shurukire kwawakamwishi,

nomudiyuwa dyoghuhatu gha vumbukire mwawafu.

Gha dhinine mudiwiru; mo ghana hungumana kurudyo

rwaNyambi. Wihe ghomukangcamu dhodhihe, no mbo

gha neya kukutetera ndhango hayumi nohafu. Na tawa

mwaMupepo ghoKupongoka. Ngirishe dhoKupongoka

1 Mt. 16:26 2 Mt. 28:19

– 10 – – 11 –

dhaKatolika; makupakerero ghawakakupongoka;

mathigherero ghomaharwero; muvumbukero wawanu

nomoyo ghororuheya. Amen.

15. Muyipindhi yingatji dha kara ndapero dhi

dhawaPostoli?

Adho ne dha kara noyipindhi dikumi no-yiwadi.

THIPINDHI THOKUTANGA THOMEDHERO

16. Thipindhi munye thokutanga thomedhero?

Thipindhi thokutangerera ne ‘Na tawa mwaNyambi, Wihe

ghomukangcamu dhodhihe, Oyu gha varekire diwiru

nomuve’.

17. Yidye Nyambi?

Nyambi gha kara thika mupepo yodighe gha para thinda

nomuyoyihe mbadiko matangero nomahurero.

18. Pashanye twa mu toyera Nyambi eshi Mukangcamu

dhodhihe?

Nyambi ne Mukangcamu dhodhihe yoyishi Aye ne kutenda

yinu yoyihe. “KwaNyambi yinu yoyiheya ne ghuredhu”.3

19. Pashanye twa mu toyera Nyambi eshi Muvareki ghodiwiru

nomuve?

Nyambi ne muvareki ghodiwiru nomuve yoyishi Aye ne gha

tendire yinu yoyihe, diwiru nomuve nokehe thinu, tha tunda

munyara-nyara, pañando dhendi.

20. Gha kara Nyambi nomatangero ghendi ndi?

Nyambi ne mbadiko matangero nororuhe gha karire ko, pogha

di no mbo ghana kara kuroruhe.

21. Kupi gha kara keho Nyambi?

Nyambi ne gha kara kokuhe.

22. Nyambi ne gha dimuka no kumona yoyiheya ndi?

Nyambi ne gha dimuka no kumona yinu yoyiheya ngambi

yokunda mumitjima dhetu.

23. Gha kara Nyambi noyirama ndi?

Nyambi ne gha pira yirama ene gha kara thika mupepo.

24. Nyambi ne gha kara yofotji keho ndi?

Nyambi ne yofotji keho gha kara.

25. MwaNyambi mwakara haPersona hahatu ndi?

MwaNyambi mwakara haPersona hahatu: Nyambi Wihe,

Nyambi Mwana naMupepo ghoKupongoka.

26. Awa haPersona hahatu ne haNyambi nahatu ndi?

Awa haPersona hahatu ne mbadi eshi ne haNyambi hahatu.

Nyambi Wihe, Nyambi Mwana, naNyambi Mupepo

ghoKupongoka ne ha kara Nyambi yofotji keho.

27. Thithithatero munye tha kara thawaPersona hahatu

mwaNyambi yofotji? 3 Mt. 19:26

– 12 – – 13 –

Thithithatero thawaPersona hahatu mwaNyambi yofotji ne

kuthitoya eshi Makandadhekero ghoMwawahatu yofotji.

28. Nye ghuna kutamba kuñando dhi thithithatero?

Thithithatero ame kuna kutamba eshi ghushemwa oghu

wa piterera yighayadhara noghushemwa ghu kutunda

kwaNyambi.

29. Mwakara mumudhimu ghoye thidimukitho

thoMakandadhekero thoMwawahatu yofotji ndi?

Mwakara thidimukitho thi mumudhimu mwange yoyishi

mwaNyambi yofotji mwa kara haPersona hahatu, podigho

eshi mumudhimu wange mwa kara mangcamu mahatu.

30. Mangcamu munye agha ghashahatu gha kara mumudhimu

ghoye?

Mangcamu ghashahatu agha gha kara mumudhimu wange

ne ghano: diywi dyomakurembwero, ghudhughutjima

nomahimeno ghange.

THIPINDHI THOGHUWADI

31. Thipindhi munye thoghuwadi thoMedhero?

Thipindhi thoghuwadi thoMedhero ne thino: ‘MwaJesus

Kristusi ghoMwanendi ghopithendi ghoHekudyetu’.

32. Yidye Jesusi?

Jesus Kristusi ne Nyambi Mwana no gha karire Munu

kukwetu.

33. Jesus Kristusi ne Nyambi ghoshemwa ndi?

Jesus Kristusi ne Nyambi ghoshemwa nomunu ghoshemwa.

34. Pashanye gha karera Kristus Nyambi ghoshemwa?

Jesus Kristusi ne Nyambi ghoshemwa, yoyishi gha kara

mughuNyambi yofotji no gha kurikanyitha kwaNyambi

Wihe.

35. Gha kara Jesus Kristusi Nyambi kuroruhe ndi?

Jesus Kristusi gha kara kuroruhe Nyambi, gha pwire

kushamuruka mwaNyambi Wihe kuroruhe nokuroruheya.

36. Jesus Kritusi ne muPersona ghoghungatji mwawahatu

yofotji?

Jesusi ne yo muPersona ghoghuwadi ghomwawahatu

yofotji.

37. Jesus Kristusi ne shemwa munu ghoshemwa ndi?

Jesusi ne shemwa munu ghoshemwa, yoyishi gha pwire

kushamuruka mwamunu.

38. Pamurandu munye gha karera Jesus munu ghoshemwa?

Jesusi gha kara munu ghoshemwa, yira twe, yoyishi gha kara

noyirama nomudhimu yira twe.

39. Jesus Kristusi gha karire roruheya munu ndi?

Jesusi mbadi gha karire roruheya munu, ene gha karire munu

pamushamurukero wendi.

40. Nye ghuna kutamba kuñando kukara noyirama?

Ame kuna kutamba eshi Nyambi Mwana thinda gha kutendire

– 14 – – 15 –

gha kare munu kutongora eshi “Ñando dha pirukire dhi kare

munu”.4

41. Manungu mangatji gha kara mwaJesusi Kristusi?

Jesusi gha kara nomanungu mawadi, nungu dhoghuNyambi

nonungu dhoghunu.

42. Mwakara muPersona yofotji mwaJesusi Kristusi ndi?

MuPersona ghofotji gha kara mwaJesus Kristusi, mwakara

muPersona ghoMwanaNyambi.

43. Pashanye gha tenderire kemo Nyambi eshi Mwana gha

kare munu?

MwanaNyambi gha karire munu mukuna tu komonona

kumaharwero nokumudiro ghororuheya, no kuna tu honga

ndhira dhokudiwiru.

44. Nye dina kutongora dina dyaJesusi eshi dya pongoka?

Dina JESUSI kuna kuninga eshi Mukomononi ngambi

Mushuturi.5

45. Nye dina kutongora dina dino Kristusi?

Dina KRISTUSI kuninga eshi Oyu gha pwa kuwetha.

46. Kupi gha kara Jesus Kristusi?

Thika Nyambi, Jesusi Kristusi ne gha kara kokuhe. Aye

ne Nyambi gha kutendire munu, Aye mudiwiru gha di

nomuSakramende dhoKupongoka dhomuAltare.

THIPINDHI THOGHUHATU

47. Thipindhi munye thoghuhatu thomedhero?

Thpindhi thoghuhatu ne: ‘Oyu gha pwire kutambura

paMupepo ghoKupongoka no gha mu shamurukire Maria

ghoMbuyama gho kukushuka.

48. Nye thina kututongwera thipindhi thi thoghuhatu?

Kuna kututongwera eshi MwaNyambi gha pirukire noyirama

nomudhimu yira yatwe mudira dyanyina Maria ghoMbuyama

gho kukushuka pangcamu dhaMupepo ghoKupongoka.

49. Gha karire Jesus nawihe pakaye kano ndi?

Mbadi gha karire nawihe pakaye kano. Josef ghokupongoka

yo mukakumurera ngenyu.

50. Kupi ku ha shamurukerire Mukomononi (Mushuturi)

wetu?

Mushuturi wetu gha pwire kushamuruka mundhugho

dhongombe muBethlehem.

51. Mudiyuwa munye ha shamurukire Mukomononi

(Mushuturi) wetu?

Mushuturi wetu gha pwire kushamuruka mudiyuwa

dyoKrishimisha.

4 Jhn. 1:14

5 Mt.1:21

– 16 – – 17 –

THIPINDHI THOGHUNE

52. Thipidhi munye thoghune thomedhero?

Thipindhi thoghune ne thino: ‘Gha nyandire paPontius

Platus, ha mu pamarerire kuthikurushe, gha fire no ha mu

vumbekire’.

53. Kunyanda munye kokukuru kwa mu wanine Kristusi?

Kunyanda kokukuru oku kwa mu wanine Kristusi ne

pakutanga, (i) woma ghoyifa no pakuhupa diyuywa

dyomanyinga muDipya. Paruwadi, (ii) pakumughangerera

kudighundhi no kumumwashura, pakumughugheka ñata

dhomighunga kumutwi wendi. Noparuhatu, (iii) Gha

kukambekire thikurushe thendi ha ka mu pamarere no gha

fire mukatji kawaringi-ringi (hedhi) hawadi.

54. Ngepi di twa yi ta yinyanda yoyikuru yaHedudyetu?

Twa yi ta eshi Mbudhi dhoManyandero ghaJesus Kristusi.

55. Pashanye gha nyandere Mukomononi (Mushuturi) wetu?

Pamurandu ghomaharwero ghetu no kutuhuthera moyo

ghororuheya.

56. Pashanye twa mu toyera Jesus Kristusi eshi yo Mukamoyo

wetu ghororuheya?

Yoyishi pamanyinga ghendi ghokupongoka agha gha tu

ndendesherire ne ghogha tu shutura kumaharwero.

57. Diyuwa munye gha tu fererire Mukomononi (Mushuturi)

wetu?

Mudiyuwa dyoGhukwoko ghoKupongoka.

58. Kupi ku gha ka tu fererire Mukomononi (Mushuturi)

wetu?

Mukomononi gha ka tu ferere kudirundu dyaKalvaria.

59. Pashanye twa tenderanga ditarekero dyothikurushe?

Atwe twa tenderanga ditarekero dyothikurushe, pakutanga,

(i) kutura mumaghano ghetu Thidimukitho thoKupongoka

thoghuNyambi Mwawahatu yofotji; noparuwadi, (ii)

kutuvurukitha karo eshi MwanaNyambi ne gha tu fera

pathikurushe.

60. Pakutenda ditarekero dyothikurushe, ngepi di tuna

vurukanga ghuNyambi Mwawahatu yofotji?

Pakukukandadheka no ghughamba eshi: ‘Mudina dyaWihe

nodyaMwana nodyaMupepo ghoKupongoka’.

61. Pakutenda ditarekero dyothikurushe, ngepi di tuna vurukanga

keho yifa yaJesus yopathikurushe?

Pakutenda ditarekero dyothikururshe atwe kuvuruka keho

eshi Jesus gha tu fererire pathikurushe, yira dyodi tuna

kukutaradheka twathinda.

THIPINDHI THOGHUKWOKO

62. Thipindi munye thoghukwoko thomedhero?

Thipindhi thoghukwoko ne “Gha shurukire mwawakamwishi

nomudiyuwa dyoghuhatu gha vumbukire mwawafu”.

63. Nye dhina kutongora ñando kushuruka

mwawakamwishi?

– 18 – – 19 –

Ñando kushuruka mwawakamwishi kutongora eshi apa gha

fire Kristusi mudhimu wendi ghokupongoka wa yendire

kwawakamwishi, kudyango edi twa toya eshi Limbo.

64. Nye ghuna kughayara we kuñando dhi Limbo?

Kuna kughayara eshi Limbo ne kuninga eshi dyango

dyomaturumuthero ghomidhimu dhawahunga awa ha fire

kughutho gho kumunyandeka Kristusi nopakufa kwendi.

65. Pashanye dha karerire midhimu dhawahunga awa ha fire

mudyango dyomaturumuthero muLimbo?

Yoyishi mbadi dha konine kwingena mughutungi ghodiwiru,

kate gha wa yandhwerere Jesus thero dhokudiwiru.

66. Nye dhina kuninga ñando eshi “mudiyuwa dyoghuhatu

ne mbo ghana vumbuka karo mwawafu”?

Kuna kutongora eshi munyima dho kufa Kristusi nomughure

ghomayuwa mahatu gha vumbukire noyirama yendi

yokupongoka no gha karire shime nomoyo mudiyuwa

dyoghuhatu.

67. Mudiyuwa munye gha vumbukire Jesus mwawafu?

Jesusi gha vumbukire mudiyuwa dyoShundaha ghoPaska.

THIPINDHI THOGHUKWOKO-NOTHOFOTJI

68. Thipindhi thoghukwoko-nothofotji thomedhero ne

thipindhi munye?

Thipindhi thoghukwoko-nothofotji ne “Gha dhinine

mudiwiru no ghana hungumana kurudyo rwaNyambi, Wihe

ghomukangcamu dhodihe”.

69. Nye dhina kutongora ñando eshi “Gha dhinine

mudiwiru”?

Dhina kutongora eshi Mukomononi ngambi Mushuturi wetu

gha dhinine mudiwiru noyirama yendi nomudhimu wendi

mudiyuwa dyomudhineno wendi, munyima dhomayuwa

makumi mane kunyima dhomuvumbukero wendi.

70. Nye dhina kutongora ñando “kuhungumana kurudyo

rwaNyambi, Wihe ghomukangcamu dhodhihe”?

Ñando kurudyo rwaNyambi Wihe ghomukangcamu dhodhihe

ne mbadi dhina kutongora eshi Nyambi Wihe ne gha kara

nomoko mawadi. Aye gha kara thika mupepo, karo kutongora

eshi Kristus ne yo Nyambi, gha kurikanyitha naWihe ene

munu mudipuna dyoghufumu ghodiwiru.

THIPINDHI THOGHUKWOKO-NOGHUWADI

71. Thipindhi thoghukwoko-noghuwadi thomedhero ne

thipindhi munye?

Thipindhi thoghukwoko-noghuwadi, no kuna kutongora

eshi payinu yi, mbo gha neya kukutetera ndhango hayumi

nohafu.

72. Ruvedhe munye mbo gheya karo Kristusi?

Kristusi mbo gha neya gha shuruke mudiwiru ku kuna pangura

hayumi nohafu mudiyuwa dyoghuhura.

– 20 – – 21 –

73. Kuyinu munye gha kuna pangura Kristusi?

Mbo ghana na tu pangura, kumañando, kuyitenda yetu

noyoyihe yoyiwa eyi tuna dhiranga kurughana.

74. Nye ghana kughamba Jesus Kristusi

kwawakakupemuka?

Jesus Kristusi mbo ghana na ghamba eshi: “Mwiye kukwange

amwe mwa pwa kukandadheka kwaTate no mwingene

mughufumu wendi oghu wa pwa kumuroghithera”.6

75. Nye mbo ghana ghamba Kristusi kwawakakutenda

ghuhunga?

Kukwawo mbo ghana ghamba eshi: “Mwiye kukwange amwe

mwa pwa kukandadheka kwaTate no mwingene mughufumu

wendi oghu wa pwa kumuroghithera”.7

76. Kehe yu mbo ghana pu kutetera ndhango mudiyuwa

dyoghuhura ndi?

Kehe yu mbo ghana pu kutetera ndhango pakufa kwendi

mudiyuwa dyoghuhura. “Eyi ya kara po kwakehe munu pakufa

kwendi, ndani munyima dhoyi, ndhango dhoghuhura”.8

THIPINDHI THOGHUKWOKO-NOGHUHATU

77. Thipindhi thoghukwoko-noghuhatu ne thipindhi munye?

Thipindhi thoghukwoko-noghuhatu thomedhero ne eshi: “Na

tawa mwaMupepo ghoKupongoka”.

78. Yidye Mupepo ghoKupongoka?

Mupepo ghoKupongoka ne yo muPersona ghoghuhatu

mwaNyambi.

79. Mwadye gha kara Mupepo ghoKupongoka?

Mupepo ghoKupongoka gha kara mumayendithitho ghaWihe

naMwana.

80. Mupepo ghoKupongoka ne gha kurikanyitha pofotji

naWihe naMwana ndi?

Mupepo ghoKupongoka gha kurikanya pofotji naWihe

naMwana. Awo ne hakapofotji noNyambi ghofotji.

81. Diyuwa munye gha shurukire Mupepo ghoKupongoka

kwawaPostoli?

Mupepo ghoKupongoka gha shurukine kwawaPostoli

mudiyuwa dyoShundaha ghoPendekoste, “muthishwi

thomaretha ghomudiro”.9

82. Nye ghana rughanine Mupepo ghoKupongoka apa gha

shughumukire kwawaPostoli?

Mupepo ghoKupongoka ghana tanarithire matawero ghawo,

kuwapongokitha no kuwaghamwena ha tungeke Ngirishe. 6 Mt. 25:41

7 Mt. 25: 34

8 Heb. 9:27 9 Yitenda 2:3

– 22 – – 23 –

THIPINDHI THOGHUKWOKO-NOGHUNE

83. Thipindhi thoghukwoko-noghune ne thipindhi munye?

Thipindhi thoghukwako-noghune ne: “Ngirishe

dhoKupongoka dhaKatolika mumakupakerero

ghawakakupongoka”.

84. Nye Ngirishe dhaKatolika?

Ngirishe dhaKatolika ne makupakerero ghawakakutawa

wahe mutwi ghofotji mwamupiterithi yofotji.

85. Yidye mupiterithi ghoNgirishe dhaKatolika?

Mupiterithi ghoNgirishe dhaKatolika ne thinda Jesus Kristusi

ghoHekudyetu.

86. Ngirishe dhi dha kara nomupiterithi gho kuwana

muNgirishe pakaye ndi?

Kemo, aye ne muBishofi ghomuRoma yo gha kara yoVicar

waKristusi, oyu gha kara mudyango dyaKristusi.

87. Pashanye gha karera muBishofi waRoma yo Mutwi

ghoNgirishe?

MuBishofi ghomuRoma ne yo Mutwi ghoNgirishe, yoyishi

aye yo gha randa kwaPetrusi ghoKupongoka oyu gha tororire

thinda Kristusi eshi gha kare yo mutwi ghoNgirishe dhendi.

88. Ngepi di wa yi dimuka eshi Jesusi yo gha tororire Petrusi

ghoKupongoka eshi gha kare yo Mutwi ghoNgirishe?

Na yi dimuka yi, yoyishi Kristusi ne yo gha ghambire

kwaPetrusi eshi: “Owe Petrusi ghodimuwe nopadiwe di mbona

tendera po Ngirishe dhange nomangcamu ghawakamwishi

mbadi mbo gha kona kudhiwitha. Kukoye na kutapa matjapi

ghoghufumu ghodiwiru”.10

89. Ngepi di twa mu ta muBishofi ghomuRoma?

MuBishofi ghomuRoma ne twa mu ta eshi yoMupapa. Ñando

dhi kuna kutongora eshi Wihetu ne yopithendi gha kara.

90. Mupapa ne yopithendi gha kara Wihe pathinaMupepo

MwaNyambi mwawakriste waheya ndi? Mupapa ne

yopithendi gha kara Wihe pathina Mupepo waNyambi

mwawakriste waheya.

91. Mupapa ne yoMudithi noMuhongi wawakriste waheya

ndi?

Mupapa ne yoMudithi noMuhongi wawakriste wahe, yoyishi

Kristusi thinda yo gha turire Petrusi gha kare mudithi

ghomitanga dhodhihe apa gha ghambire eshi: “Dithe ndjwi

dhange, koneke ndjwi dhange”. Yodigho eshi naye gha

kone kuraperera eshi ‘matawero’ ghendi norofotji temba gha

wane mughukashu nomatawero ghendi gha kumuyendithe

nongcamu muthirughana dhendi, no gha mu rawerire eshi

gha tanarithe hayendhendi.11

92. Mupapa kukona naye kukwira ndi?

Mupapa ne mbadi gha kona kukwira.

93. Pashanye ghuna kuningera eshi Mupapa ne mbadi gha

kona kukwira?

Ngeshi hani ghamba eshi Mupapa mbadi gha kona kukwira,

10 Mt. 16: 18, 19

11 Jhn. 21: 15-17; Luk. 22: 32

– 24 – – 25 –

kutongora eshi aye mbadi gha kona kutenda murandu,

diharwero oku ye ne Mudithi noMuhongi wawakriste wahe,

aye kutjwathanitha mayendithitho ghomiragho dhomatawero

no kutuma mahongero ghoNgirishe mukaye kokahe.

94. Ngirishe dhaKristusi dha kara noyinu yo kukudimukitha

kukwedho ndi?

Ngirishe dhaKristusi dha kara noyinu yine yo

kutudimukitha:

1. dha kara dhofotji;

2. dha pongoka;

3. dhoKatolika;

4. noApostolika (dhoGhupostoli).

95. Ngepi dha kara Ngirishe dhofotji?

Dha kara Ngirishe dhofotji yoyishi hakamatawero wadho

wahe ha kara nomatawero ghofotji no ha kupakerera ha kare

nomuyambo nomaSakramende ghofotji kwishi dhamupristeri

ghofotji (Mupapa).

96. Ngepi di dha pongoka Ngirishe?

Ngirishe ne dha pongoka, yoyishi dhodha honganga

ndjima-ndjima dhoyihonga yokupongoka (dogma)

muyambo ghomaghamweno ghoyoyihe mumapongwedhero

ghoyikaritha yokupongoka kwahanadho mayovi ghawo.

97. Nye dhina kutongora ñando Katolika?

Ñando Katolika kuninga eshi makupakerero ghawahe.

98. Ngepi di dha kara Ngirishe dhaKatolika eshi makupakerero

ghawaheya?

Ngirishe dhaKatolika dha kara makupakerreo ghawahe, yoyishi

adho dhina kuditha wahe, dhina kuhonga marudhi ghomahe

no dha kara dhofotji mumakupakerero mwaMukomononi

(Mushuturi) wawahe.

99. Ngepi dha kara Ngirishe dhoGhupostoli (Apostolika)?

Adho dha kwata mayendithitho (dogma) nothitjo thawapostoli,

no karo eshi pangcamu dhawa ha randa ko, mbadi ha kona

kuyongaritha ghudithi wawo, kutanaritha no kushwagherera

miragho nomayendithitho ghadho mumwawo.

100. Ngirishe dhi kukona kwira muyihonga yadho ndi?

Ngirishe dhi ne mbadi dha kona kwira muyihonga yadho

yomatawero yoyishi dha kara no dhodha tu yendithanga

mumitara dhodhihe eshi twa kwira no kuyakunuka temba

mumatawero.

101. Ngepi di wa dimuka eshi Ngirishe ne mbadi wa kwira

yihonga yadho?

Kuyidimuka eshi Ngirishe ne mbadi wa kwira yihonga

yadho, yoyishi Kristusi yo gha kuruperithire eshi mangcamu

ghawakamwishi ne mbadi wa kuwitha Ngirishe dhendi.

Mupepo ghoKupongoka mbo ghana dhi hongo muyinu

yoyihe, ndani Naye thinda mbo ghana kara nadho mayuwa

ghomahe kate kughuhura ghokaye.12

102. Nye ghuna kutamba kumakupakerero nawapongoki?

Kuna tamba eshi wahe awa ha kara mumbunga dhoNgirishe

hakadiwiru endi hakapamuve nowa ha kara mumudiro gho

12 Mt. 16:18; Joh. 14: 16-26; Mt. 28:20.

– 26 – – 27 –

kukenitha wahe ha kara nodinungo dyofotji yira thipo thofotji

thoYirama yaKristusi.

103. Ngepi di gha kara makupakerero ghomatawero

mwawahe pano paKaye?

Makupakerero ghomatawero pakaye ne gha kara pakutongonona

medhero ghofotji, matawero ghofotji, makuyuvero ghofotji no

kukughamwena pofotji mumandapero nomuyirughana yoyiwa.

104. Ngepi di twa kupakerera nawakakupongoka

homudiwiru?

Twa kupakerera nawo, pakuwakutekera eshi hapongoki

hoNgirishe mumandapero ghetu kukwawo noghawo

kukwetu.

105. Ngepi di twa kupakerera nawa ha di mumudiro gho

kukenitha?

Twa kupakerera nomidhimu dhawo dhomumudiro gho

kukenitha pakuwaghamwena nomandapero ghetu, noyirughana

yetu yoyiwa. “Eyi ya pongoka nodighano dyodihe dyodiwa

pakuraperera hafu, eshi ha shwaghe kumaharwero ghawo”.13

106. Nye mudiro gho kukenitha?

Mudiro gho kukenitha ne dyango dyomaturumuthero

ghomidihimu dho kunyanda munyima dhoyifa

kumahumbithero ghomaharwero ghawo.

107. Midhimu munye dho kuyenda mumudiro gho

kukenitha?

Midhimu dho kuyenda kumudiro gho kukenitha ne dhodhi

dha kara nomaharwero gho kuninga eshi ñanyi gha kupwe

pakaye kano, endi kaye aka mbo keya ko.

108. Nye mahumbithero (mamwashwero) ghokapupi

kamanana?

Mamwashwero gho kuninga eshi ñanyi gha kupwe, pakaye

kano endi kaye aka mbo keya ko.

109. Ngepi di sho neghedhe eshi ko ghu di mudiro gho

kukenitha?

Ame kuyineghedha eshi ko ghu di mudiro gho kukenitha

payihonga yoNgirishe nomarukwaro ghoKupongoka agha

ghana kutjwathanitha thiwana eshi Nyambi mbo ghana

pangura kehe yu popayitenda yendi. Mukamaharwero ne

mbadi mbo ghengena mudiwiru ene hamweya ne mbana pu

kughamwena, “awa hamweya ne dirara”.14

THIPINDHI THODIKUMI

110. Thipindhi munye thodikumi thomedhero?

Thipindhi thodikumi ne mathigherero ghomaharwero ghetu.

111. Nye yina kutongora ‘mathigherero ghomaharwero’?

Mathigherero ghomaharwero kuna kutongora eshi Kristusi

gha tapire ngcamu dho kukona kuthigherera maharwero

ghamunu mumoko ghawaPostoli noNgirishe dhendi.15

13 Macc. 12: 46 14 Mt. 16:27; Yihokora. 21: 27; 1 Kor. 3: 15.

– 28 – – 29 –

112. Ngepi gho kukona kuwana mathigherero

ghomaharwero?

Maharwero kudhongonoka thikuma po muSakramende

dhoDiyoghero nopakutenda makwerero ghomaharwero.

113. Yinu munye diharwero?

Diharwero ne murandu pakushwena kwaNyambi, payighayara

yoyimango, mañando ghomayi, yitenda yoyiyi nopakudhira

kutegherera kumiragho dhaNyambi.

114. Mangatji marudhi ghomaharwero?

Marudhi ghomaharwero ne gha kara marudhi mawadi.

1. diharwero dyo kumatama,

2. nodyo yirughana yetu.

115. Diharwero munye dyodikuru?

Diharwero dyodikuru ne dyodi twa wanine

kwawakerekandongo wetu Adamu, oyu gha karire yomutwi

ghoyivareka yoyihe.

116. Diharwero munye gha harurire Adamu?

Adamu gha harurire pakudhira kukara noghutawedhi

kwaNyambi nopakudya kuthitondo thombuyo ethi ha mu

dhirekire.

117. Waheya ha wana murandu kudiharwero dyo kumatama

ndi?

Waheya ha wana diharwero dyo kumatama, shimengwa

Mbuyama ghoKukushuka Maria pofotji naMwanendi, awo ne

mbadi ha karire nokamyandhu-myandhu temba kodiharwero

ngambi dyo kumatama.

118. Ngepi di twa ghu toya ghukushuki waMbuyama Maria?

Twaghutoya eshi Ghukushuki gho kupira diharwero dyo

kumatama.

119. Nane nye diharwero vene?

Diharwero vene kuninga eshi kehe yi ya shwaghanga

mumwetu payitenda yoyimango.

120. Ngepi di gha kutaghura maharwero?

Maharwero ne gha kutaghura, diharwero dyodikuru

nomaharwero ghomambiru.

121. Nye diharwero dyo kumatama dyodikuru?

Diharwero dyodikuru ne kuninga eshi kuyakunuka

kwaNyambi.

122. Pashanye twa di toyera eshi diharwero dyo kumatama

dikuru thikuna?

Yoyishi dikuru thikuma kupagha mudhimu no kuyenda

mumudiro ghororuheya.

123. Ngepi keho dya paghanga mudhimu diharwero

dyodikuru?

Dya paghanga mudhimu pakupagha ñeke dhokupongoka edhi

dha para pathinamudhimu mughundambo naNyambi.

124. Oghu ne murandu ghoghukuru ngeshi ha ghu harura

diharwero dyodikuru ndi?

15 Jhn. 20:23.

– 30 – – 31 –

Edi ne diharwero dyodikuru kupiterera, ngeshi ha ghu wera

mudiharwero dyodikuru di.

125. Kupi ha yendanga ho kufa nodiharwero dyodikuru?

Waheya awa ha tendanga diharwero dyodikuru kuyenda

kumudiro ghororuheya.

126. Nye nane diharwero dyodimbiru?

Diharwero dyodimbiru ne mbadi wa kupagha mudhimu ene

kutokotitha Nyambi, no kukona kukutwara mudiharwero

dyodikuru.

127. Pashanye twa di toyera eshi diharwero dyodimbiru?

Yoyishi ghuredhu kudithigherera mbadi yira diharwero

dyodikuru.

THIPINDHI THODIKUMI-NOTHOFOTJI

128. Thipindhi thodikumi-nothofotji tho‘Na tawa

mwaNyambi’ ne thipi?

Thipindhi thodikumi-nothofotji ne muvumbukero wawafu.

129. Nye ghuna kughayara kumuvumbukero wawafu?

Muvumbukero wawafu kuna kuninga eshi mbo tuna vumbuka

karo noyirama yofotji mudiyuwa dyondhango dhoghuhura.

THIPINDHI THODIKUMI-NOGHUWADI

130. Thipindhi munye thodikumi-noghuwadi tho‘Na tawa

mwaNyambi’?

Thipindhi thodikumi-noghuwadi tho‘Na tawa mwaNyambi’

ne kupara kumoyo ghororuheya.

131. Nye yina kutongora kupara kumoyo ghororuheya?

Kupara kumoyo ghororuheya kuninga eshi hahunga ne mbo

hana para no kushamberera mughufumu ghodiwiru.

132. Nye nane yishamberera yomoyo ghororuheya

mughufumu ghodiwiru?

Kushamberera kumoyo ghororuheya kuninga eshi ka mona

ruhakitho rwaNyambai noyishamberera yokuroruhe.

133. Nye dha ghamba Bayibeli yo yishamberera

yomudiwiru?

Adho kuna kughamba eshi: “Meho mbadi gha mona, matwi

mbadi gha yuva no karo mbadi gha yi tjwathana no kwingena

mumutjima wawanu, yinu yi gha wa roghithera Nyambi awa

ha mu haka”.16

134. Hakashu nawo mbo hana para kuroruhe ndi?

Hakashu nawo karo mbo hana para kuroruhe ene mbo hana

pu kuhumbitha kuroruhe mumudiro ghororuheya waShatani.

16 1 Kor. 2:9.

– 32 – – 33 –

MAKURUPERO

THIKURUMINGWA 3

135. Matawero pithagho ne kukona kutushutura ndi?

Matawero pithagho ne mbadi gha kona kutushutura

ngeshi mbadi ko yirughana yoyiwa, twa kona karo kukara

nomakurupero noruhakitho.

136. Nye keho makurupero?

Makurupero ne thitapa thaNyambi, omu mwa shwaghanga

eshi tu kare noyikurupera eshi Nyambi mbo ghana tupa moyo

ghororuheya noyoyiheya eyi twa nyanda ngeshi ha tu tendi

eyi ghana himi kukwetu.

137. Pashanye sho tu kuruperere mwaNyambi?

Twa kona kukurupera mwaNyambi, yoyishi ye gha kara

muhunga thikuma mukangcamu noghushemwa gho

kukumitha mo yitoyedhera yendi.

138. Kukona kutenda twe yinu yoyiwa mumwetu twathinda

kukushutuka kwaNyambi ndi?

Mbadiko yinu yoyihunga yo kukona kurughana papetu twathinda,

twa kona kuwana maghamweno ghothiñeke thaNyambi ndani.

139. Yinu munye ñeke?

Ñeke ne thitapa thaNyambi ghomudiwiru ethi tha twiyera

eshi thi tu pongokithe no kutushutura.

140. Ngepi di sho tu wane thiñeke thaNyambi?

Tu wane ñeke dhaNyambi thikuma po mumandapero

nomumaSakramende ghoKupongoka.

NDAPERO

141. Yinu munye ndapero?

Ndapero ne makutapero ghomaghano nomutjima ghoye

kwaNyambi.

142. Ngepi di twa tapanga maghano nomitjima dhetu

kwaNyambi?

Atwe kutapa maghano nomitjima dhetu kwaNyambi

pakughayara kukwendi, kumakanderero no kumutumera

kukuhema kumakandadhekero ghendi ghoyoyihe eshi yirama

nomudhimu.

143. Hakakuraperera noghumwaghadhi hana rapereranga

ghuhunga mandapero ghawo kwaNyambi ndi?

Hakakuraperera noghumwaghadhi mbadi ha ghayaranga

kwaNyambi noyi ha ghambanga, yoyishi mbadi ha rapereranga

ghuhunga. Awo kutokotitha Nyambi mukupira mahimeno

ghomawa.

144. Ndapero munye dhodhikuru dho kupiterera?

Ndapero dhodhikuru pamandapero ghomaheya ne ‘Wihetu

ghomudiwiru’, ngambi kudhitoya karo eshi ‘Ndapero

dhaHekudyetu’.

145. Yidye gha tendire ndapero dhaHekedyetu?

Jesus Kristusi thinda yo gha tendire ndapero dhi.

146. Raperere Ndapero dhaHekudyetu:

Wihetu ghomudiwiru;

Di fumane dina dyoye;

– 34 – – 35 –

Ghufumu ghoye wiye;

Mahimeno ghoye ha gha tende;

Yira mudiwiru kemo nopamuve.

Yidya yetu yokehe diyuwa ghu tu peko dyarero.

Ghu tu thigherere mirundu dhetu,

kenge natwe tuna kuthigherera

hakamirandu dhetu.

Wa twingeneka mumayedhekerero,

Ne ghu tu komonone kughumango.

Amen.

147. Mundapero dhaHekudyetu yidye twa toyanga mo eshi

Wihetu?

Mundapero dhaHekudyetu Nyambi ne yo twa toyanga mo

eshi Wihetu.

148. Pashanye twa mu toyeranga Nyambi eshi yo Wihetu?

Yoyishi yo Wiha wawakriste wahe, awa gha tendire ha kare

hanendi paDiyoghero dyoKupongoka.

149. Nyambi gha kara karo Wiha ghoyivareka yoyiyeya

ndi?

Nyambi gha kara Wiha ghoyivareka yoyihe, yoyishi yo

gha yi varekire no gha yi haka no kuyikunga yoyihe.

150. Pashanye tuna ghamberanga eshi ‘Wihetu’ ene mbadi

eshi ‘Tate wange’?

Yoyishi twa kara noñando dho kughamba eshi ghukurwa

noghumina, twa kona kuraperera mbadi eshi kukwetu

twathinda keho ene nokwawaheya.

151. Ngeshi ha tu ghamba eshi ‘Di fumane dina dyoye’,

kunye tuna kuraperera?

Atwe kughamba eshi dina dyaNyambi di fumane pakuraperera

eshi dina dyendi ne ha di dimuke, ha di hake noyivareka yendi

yoyihe yi mu kanderere.

152. Ngeshi ha tu raperera eshi ‘Ghufumu ghoye wiye’,

kunye tuna kuraperera?

Atwe tuna kuraperera keho eshi Nyambi gha kare mumitjima

dhetu nothiñeke thendi mukaye kokahe, no gha tu tware

twaheya munyima dhoyipara yopakaye kano kughufumu

wendi.

153. Ngeshi ha tu raperera eshi ‘Mahimeno ghoye ha

gha tende yira mudiwiru kemo nopamuve’, kunye tuna

kuraperera?

Atwe tuna kuraperera eshi Nyambi gha tu ghamwene

nothiñeke dhendi eshi tu rughane mahimeno ghendi muyoyihe

yira dyodi ha yi tendanga hakaruvigha.

154. Ngeshi ha tu raperera eshi ‘Tu peko yidya yetu yokehe

diyuwa’, kunye keho tuna kuraperera?

Atwe tuna kuraperera eshi Nyambi gha tu pange yidya kehe

diyuwa yo kuparitha yirama yetu nomidhimu dhetu.

155. Ngeshi ha tu raperera eshi ‘Ghu tu thigherere mirandu

dhetu kenge natwe tuna kuthigherera h a k a m i r a n d u

dhetu’, kunye keho tuna kuraperera?

Atwe kuraperera tuna kuraperera ngeshi ku twe kuna

kuthigherera hayendhetu mirandu dhawo.

– 36 – – 37 –

156. Ngeshi ha tu raperera eshi ‘Wa twingeneka

mumayedhekerero’, kunye tuna rapereranga?

Atwe tuna rapereranga eshi Nyambi gha tu peko ñeke dhendi,

mbadi eshi tu were mu mayedhekerero.

157. Ngeshi ha tu raperera eshi ‘Ghu tu komonone

kughumango’, kunye tuna kuraperera?

Atwe tuna kuraperera eshi Nyambi gha tu shuture kumaghuyi

ghomahe ghokuyirama nokumudhimu.

158. Kukona kukumbera kwawaEngeli

nokwawakaKupongoka eshi ha tu raperere ndi?

Twa kona, yoyishi wo hashere nohakurwetu, ndani karo

mandapero ghawo ne gha kara nongcamu kwaNyambi.

159. Ngepi di sho tu di shotudimuke eshi ha Engeli

nawakaKupongoka ne ha dimuka eyi yina kuhokoka

mukaye kano?

Awo ha yi dimuka kutunda mumañando ghaKristusi eshi

“Mbo yina kara yishamberera yoyikuru thikuma mudiwiru

kughutho wawaEngeli waNyambi, ngeshi thiharuri thofotji

thina piruka kwaNyambi”.17

160. Ndapero munye dhodhikuru dhaMbuyama

ghoKukushuka edhi ha rughanithanga muNgirishe?

Ndapero ne dhino eshi ‘Ghu rumere Maria’.

161. Rapere ndapero dho‘Ghu rumere Maria’.

Ghu rumere Maria;

Wa yara thiñeke;

Fumu noye gha di;

Owe wa fumana pakatji kawakadhi;

No gha fumana mwanuke ghomudira dyoye Jesusi.

Maria ghokupongoka ghoNyina Nyambi;

ghu tu kumberere twe twakamirandu;

dyarero nomudiyuwa dyo kufa kwetu.

Amen.

162. Yidye gha tendire mutara ghokutanga ghoNdapero

dhi dho‘Ghu rumere Maria’?

MuEngeli Gabriel padirumeritho dyaMaria kwaElizabeh

ghoKupongoka oyu gha yarire noMupepo ghoKupongoka.

163. Yidye gha tendire mutara ghoghuwadi ghoNdapero

dhi dho‘Ghu rumere Maria’?

Ngirishe dhaNyambi mumayendithitho ghaMupepo

ghoKupongoka.

164. Pashanye tuna rapereranga kehe pano Ndapero

dho‘Ghu rumere Maria’?

Mukuninga eshi mu maghano ghetu tu dimuke eshi

thithithatero thi gha pirukire gha kare munu Mwana Nyambi

no kutapa dikuto kwa Mbuyama ghoKukushuka ghoNyina

Nyambi.

165. Twa kara nothitambo thimweya tho kurapera Ndapero

dho‘Ghu rumere Maria’ ndi?

Ghii, twa kara nothitambo, yoyishi twa kona kukumbera

kwaMbuyama ghoKukushuka eshi gha tu r a p e r e r e

atwe twakamirandu mumayuwa ghetu ghomahe, thikuma po

ne mumaruvedhe ghoyifa yetu. 17 Luk. 15:10.

– 38 – – 39 –

166. Pashanye dha kutekera thikuma Ngirishe dhaKatolika

yikarera yaMbuyama ghoKukushuka Maria?

Yoyishi Aye gha pira diharwero nogha kara Nyina Nyambi.

167. Ngepi gha kara Mbuyama ghoKukushuka Nyina

Nyambi?

Yoyishi Jesus Kristusi ghoMwanendi, oyu gha pwire

kushamuruka mumwendi gha pirukire munu, ene kadi munu

vene keho, ene karo Nyambi ghoshemwa.

168. a) Nye tuna ghayaranga kumudhinekero waMbuyama

ghoKukushuka ghokudiwiru?

Eyi ne kuna kuninga eshi pangcamu dhaNyambi. Maria

apa gha karire muyipara yendi yoyihe gha pwire kudhineka

noyirama nomudhimu wendi kughufumu ghororuheya no gha

ka kare Herekadhi ghodiwiru nomuve.

168. b) Mudhinekero waMaria wa kara mudyo mumatawero

ghetu ndi?

Wa kara nomudyo thikuma, yoyishi mwa kara thirughana tho

kudhira kuyakunuka kumuragho nongcamu dhoNgirishe.

RUHAKITHO

THIKURUMINGWA 4

YOMIRAGHO DIKUMI DHANYAMBI

169. Yinu munye ruhakitho?

Ruhakitho ne thitapa thothikuru thaNyambi, pakuhaka

Nyambi kupiterera yoyihe, no kuhaka hayendhetu

thika di twa kuhaka twathinda padikuto dyaNyambi.

170. Pashanye sho tu mu hakere Nyambi?

Tu mu hake Nyambi, yoyishi Nyambi gha kara mu hunga

thikuma no gha kara karo muhunga kukwetu.

171. Ngepi di sho tu neghedhe eshi Nyambi ne twa mu

haka?

Tu yi neghedhe pakukwata miragho dhendi, yoyishi

Kristusi ghana kughamba eshi: “Ngeshi mwa ni haka me, mu

kwate keho miragho dhange”.18

172. Dhingatji miragho dha kara ko?

Miragho ne dha kara dikumi.

173. Dhi toye miragho dikumi.

Ame yame Fumu Nyambi ghoye, oyu gha kutundithere

mughupika muditunga dyaEgiptena.

18 Jhn. 14:15 no kughutho; Mt. 19:16-19; Rom. 13: 9-10.

– 40 – – 41 –

1. Wa kupakerera nohanyambi hawo nawo pofotji nange. Wa

kutekera yitjwandjo no kuyitongamena kughutho wange,

yi kare yomuwiru, yokwishi dhomeyu endi yopakaye, mbadi

wa kona kuyikanderera no kuyirughanena temba.

2. Wa redhupitha dina dyaNyambi Fumu ghoye.

3. Ghu vuruke kupongora diyuwa dyomaturumuthero.

4. Ghu fumaneke hawiho nanyoko.

5. Wa pagha.

6. Wa tenda ruhonda.

7. Wedha.

8. Wa ghamba yishewe kwamuyendhoye.

9. Wa rumbera muna muyendhoye.

10. Wa rumbera yimuna yamuyendhoye yoyiheya.

174. Yidye gha tapire miragho dikumi?

Nyambi thinda gha tapire miragho dikumi kwaMoses

muMuragho ghoGhukuru-kuru (OT), munyima Jesus Kristusi

ghana ghu tanarithire ghu kare ghupya.

MURAGHO I

175. Muragho munye ghokutanga?

Ame yame Fumu Nyambi ghoye, oyu gha kutundithire

mughupika muditunga dyaEgiptena. Wa kupakerera

nohaNyambi hawo nawo pofotji nange. Wa

kutekera yitjwandjo no kuyitongamena kughutho wange, yi

kare yomuwiru, yokwishi dhomeyu endi yo pakaye, mbadi

wa kona kuyikanderera no kuyirughanena temba.

176. Nye ha tu rawera shotu tende mumuragho ghokutanga?

Eyi ha tu rawera shotu tende mo ne yino: twa kona kukanderera

koyu ghoghushemwa Nyambi yofotji noghomuyumi,

mukukwata miragho dhendi nomumatawero, makurupero,

ruhakitho nomuyirughana.

177. Maharwero munye gha yipitha matawero?

Matawero ghombango, mahimeno gho kutamangera, kupira

matawero no kukakatera kuyihonga yombango yoyimango

no kurughanitha ghumbumba muragho ghoNgirishe.

178. Ngepi di twa kutopereranga twathinda pakuwera

mumaghukukutu gho kuyongaritha matawero ghetu?

Pakumwaghera yirugahna yetu yopathina mupepo, kutoya

mambapira ghomamango nopakuyenda kuthishongero tho

kadi thoshure dhaKatolika.

179. Maharwero munye gha nyenga makuruperero?

Maharwero gho kupira makuruperero nomaghayarero

ghashihungama.

180. Maharwero munye ghomakuru agha gha nyenga

matawero?

Maharwero ghopakukarera hanyambi hombango endi

kuyikutekera, nopakutapa dikuto kuyivareka kupiterera

Nyambi thinda oyu gha yi vareka.

181. Muragho ghokutanga wa shweneka kutenda yitjwandjo

ndi?

Kutenda yitjwandjo ne mbadi ha yi shweneka, ene ha shweneka

pakuyikutekera no kuyikanderera no kutawa kwawanyambi

hombango.

– 42 – – 43 –

182. Muragho ghokutanga wa shweneka yirughana

yoghuShatani noyirughana yomipepo dhombango ndi?

Muragho ghokutanga wa yi shweneka kuraperera hanyambi

hombango noyitjwandjo ngambinga kutapa dikuto kuyivareka

kupiterera Nyambi thinda oyu gha yi vareka.

183. Kehe maharwero gho kurughana momumango

(mapemukero) no kughuritha ghupongoki gha pwa

kushweneka mumuragho ghokutanga ndi?

Kehe maharwero ghoyitenda yokenge gha pwa kushweneka.

184. Ha yi shweneka kufumaneka haEngeli

nawakakupongoka ndi?

Ha yi shweneka, yoyishi fumwa nodikuto ya hatera

kwaNyambi yofotji keho.

185. Dikuto munye nomandapero munye sho tu tape

kwawaEngeli nokwawapongoki?

Twa kona kuwapa dikuto endi nomandapero agha gha

wa roghera yoyishi awo ne ha kara hakareri nohayendha

Nyambi.

186. Dikuto munye sho tu tape pakuvuruka yinu

yokupongoka nokuyitjwandjo yokupongoka?

Twa kona kukutekera yinu yokupongoka noyitjwandjo

yokupongoka dyodi ya roghera, yoyishi ya kundama kwaJesusi

nohapongoki wendi, no twa kona kuwavuruka ngenyu.

187. Karaperera twe kuyitjwandjo ndi?

Atwe mbadi twa kona kuraperera kukwayo, yoyishi ayo

ne mbadi wa kumona, mbadi wa kuyuva no mbadi wa

kutughamwena twe.

MURAGHO II

188. Muragho munye ghoghuwadi?

Muragho ghoghuwadi ne wa redhupitha dina dyaNyambi

Fumu ghoye.

189. Nye wa tu rawera shotu tende mumuragho

ghoghuwadi?

Tu fumaneke dina dyaNaymbi yoyishi gha pongoka

nawapongoki wahe no kukwata matawero ghetu nodikuto.

190. Kuyinu munye wa tu shinga muragho ghoghuwadi?

Muragho ghoghuwadi wa tu shinga kwedha mbango

kwaNyambi, yikaritha yoghumbumba, kwedha ghumbango

no kutoya dina dyaNyambi nodishamu.

191. Ya pwa kufundhwera mukwedha pathinamuragho

ndi?

Y apwa kufundhwera ene kutekere Nyambi, kukwetu

twathinda endi mughuwa wawayendhetu.

MURAGHO III

192. Muragho munye ghoghuhatu?

Muragho ghoghuhatu ne ghu vuruke kupongora diyuwa

dyoShundaha (dyomaturumuthero).

193. Nye wa tu rawera muragho ghoghuhatu?

Muragho ghoghuhatu wa tu rawera eshi diyuwa dyoShundaha

tu di pongore.

– 44 – – 45 –

194. Ngepi di sho tu di fumaneke diyuwa dyoShundaha?

Tu di fumaneke pakukara muDimisa no kuthigha yirughana

yoyikuru.

195. Pashanye ha tu shingera eshi mbadi wa kurughana

yirughana yoyikuru mudiyuwa dyoShundaha?

Ha tu shinga mo yoyishi twa kona kukara noruvedhe ro

kuraperera, kuyenda kumaSakramende, ka yuva mayendithitho

no kutoya mambapira ghomawa.

MURAGHO IV

196. Muragho munye ghoghune?

Muragho ghoghune ne fumaneke hawiho nanyoko.

197. Nye wa tu rawera muragho ghoghune?

Muragho ghoghune wa tu rawera yino eshi: kuhaka, kukutekera

no kukara ghutawedhi kwawakuru wetu kuyoyihe yo kupira

murandu.

198. Kwa tu rawera ngenyu kufumaneka hawihetu

nawanyokwetu pithawo keho ndi?

Mbadi ha tu rawera eshi tu fumaneke hawihetu

nawanyokwetu pithawo ene habishofi nawaruti wetu,

ghururumende wetu nohayendithi homuragho.

199. Twa kona kukutekere hakuru wetu muyoyiheya eyi

hana kunyanda ndi?

Twa kona kukutekera hakuru wetu kuyoyihe eyi ha nyanda

yopamudhimu nopanyama, yoyishi:

a) Ha kara mudyango dyaNyambi

b) Ha tu reta no kututenderanga yinu yoyiwa thikuma

c) Nyambi gha wa rawera eshi mbo ha tu kumithe kudiwiru

200. Ya fundhukera eshi natwe tu kwate ko tu ghamwene

haruti wetu ndi?

Ya fundhukera pathinamuragho, yoyishi Paulus

ghokupongoka ghana kughamba eshi: “Thinda Hekudyetu

gha yi tanarithire eshi oyu ghana kutapa Mbudhi dhoDhiwa

gha pare muMbudhi dhoDhiwa”.19

201. Nye yirughana yawakuru kwawanawo?

Nyambi gha wa rawera eshi hanawo kuwarera thiwana,

kukunga yirama yawo nomudhimu dhawo no kuwahonga eshi

ha kare hana Nyambi no mbo ha ka kume kudiwiru noyipara

yoyihonga yoNgirishe dhaKatolika.

202. Nye yirughana yawamitiri nohakuru hamweya?

Awo ha kona kukuroghithera eshi ha kare hakungi wawanuke

awa hana kurera no kuwarongeka eshi ha dimuke kuyinu

yomatawero ghawo.

203. Nye wa tu shweneka muragho ghoghune?

Muragho ghoghune wa tu shweneka eshi mbadi wa kukara

nodishanga, kupira ghutawedhi kwawakuru ghoye,

kughuhurumende nowa hopathinamuragho.

204. Murandu ngeshi ha ghu kupakerera nomambunga

ghoghudhindo ndi?

19 1 Kor. 9: 14.

– 46 – – 47 –

Murandu ngeshi ha ghu kupakerera nomambunga gho

kunyatha Ngirishe endi Ghuhurumende ngambi kukehe

dhino mbunga dhoghudhindo edhi dha pwa kushweneka

kuNgirishe pamurandu ghoyirughana yadho yoghudhindo;

yoyishi Paulus ghokupongoka kuna kughamba eshi: “Kehe

yu munu gha tawe kwawakuru awa ha mu pa. Oyu gho

kushwena yi, ghana shwena marawero ghaNyambi munyima

awo hana kutetera ndhango hathinda”.20

MURAGHO V

205. Muragho munye ghoghukwoko?

Muragho ghoghukwoko ne ‘Wa pagha’.

205. Nye wa tu shweneka muragho ghoghukwoko?

Muwagho ghoghukwoko ne wa tu shweneka eshi wa pagha

muyendhoye nyara-nyara, kurwaghura, kukara noñanani,

kurughanitha ñando dhodhimango endi kutapa thitamenedhi

thothimango.

207. Muragho ghoghukwoko wa shweneka ghukore ndi?

Ghi, wa shweneka ghukore nothinyenganyi thothikuru.

208. Pashanye wa shwenekera muragho ghoghukwoko

ghuringi-ringi nothitamenedhi thothimango?

Eyi ya retanga ghuyi no kutjitjupitha yipara nomidhimu

dhawayendhetu.

MURAGHO VI

209. Muragho munye ghoghukwoko-noghofotji?

Muragho ghoghukwoko-noghofotji ne ‘Wa tenda

ruhonda’.

210. Kunye wa tu shweneka muragho ghoghukwokonoghofotji?

Wa tu shinga kumaharwero ghomahe, yira kurumbera

mukamadi wamuyendhoye endi mu kafumu

wamuyendhoye.

211. Muragho ghoghukwoko-noghofotji wa shweneka

kuyipitha yinu yoghushemwa ndi?

Wa shweneka kurumbera nomeho, mañando noyitenda

yoyimango.

212. Muragho ghoghukwoko-noghofotji wa shweneka mo

ghuva noyipepa yoyimango ndi?

Wa shweneka, yoyishi ngeshi ha ghu rorera kuyipepa yi

yoyimango ne ghuna harura.

213. Muragho ghoghukwoko-noghofotji wa shweneka mo

membo ghomayi, mambapira ghomayi

nokuyitjwando ndi?

Ya pwa kushweneka, yoyishi kureta maghukukutu kumudhimu

no kutwara kudiharwero dyo kufa.

20 Rom.13:1, 2.

– 48 – – 49 –

MURAGHO VII

214. Muragho munye ghoghukwoko-noghuwadi?

Muragho ghoghukwoko-noghuwadi ne ‘Wedha’.

215. Nye wa shweneka muragho ghoghukwokonoghuwadi?

Kushimba yinu yamuyendhoye domu-domu no kupungura

yinu yamuyendhoye eyi ya mu fumanena.

216. Muragho ghoghukwoko-noghuwadi ne wa shweneka

muhingo ghoghumango ghomughuritho ndi?

Wa yi shweneka noyoyiheya yo kuyipitha yikaritha yoyiwa

nawakamaparaghumbo wetu.

217. Ha tu fundhwera mukukura mikudi dhoyinu yo

kudhira kupwa kare ndi?

Twa kona kuruwera yoyishi diharwero di mbadi ha di tu

dhongwenenanga po, twa kona natwe kuruwera mikudi dhetu.

218. Difurumeko ndi ngeshi murughani gha pethe ruvedhe

noyinu yomutapi yirughana wendi?

Difurumeko mbadi ghuwa, yoyishi kupetha yinu eyi ya dhira

kumufumanena.

MURAGHO VIII

219. Muragho munye ghoghukwoko-noghuhatu?

Muragho ghoghukwoko-noghuhatu ne ‘Wa ghamba yishewe

kwamuyendhoye’.

220. Nye wa tushweneka muragho ghoghukwokonoghuhatu?

Wa tu shweneka kutapa ghushupi ghombango no kudyera

domu-domu nombudhi.

221. Matuka gha pwa kushweneka mumuragho

ghoghukwoko-noghuhatu ndi?

Wa pwa kutushweneka nomañando ghomamango, yoyishi

kutjitjupitha yikaritha yamuyendhoye.

222. Ngeshi ghuna tjitjupithanga mutjima wamuyendhoye

muyighamba yoyimango, ngepi di sho tende?

Na kona kumuhengaghura ghu hukere mo mutjima wendi.

MURAGHO IX

223. Muragho munye ghoghukwoko-noghune?

Muragho ghoghukwoko-noghune ne ‘Wa rumbera muna

muyendhoye’.

224. Kunye wa tu shweneka muragho ghoghukwokonoghune?

Muragho ghoghukwoko-noghune wa tu shwereka

kuyirumbera yoyimango, kughayara yinu yoruhonda,

kughamba yoruhonda no kutenda yoruhonda.

225. Maharwero munye gha tu twaranga tu tjore muragho

ghoghukwoko-noghofotji noghoghukwoko-noghune?

Kukara nohanu hohamango, thishaki, yikina yoyimango,

kunwa ko kupiterera, ghuva ndani no kumbwangereka

mandapero.

– 50 – – 51 –

MURAGHO X

226. Muragho munye ghodikumi?

Muragho ghodikumi ne ‘Wa rumbera yinu yamuyendhoye

yoyiheya’.

227. Kunye wa tu shweneka muragho ghu?

Wa tu shweneka pakwidha, kukupungwera yinu yo kusheka

noyirumbera yowidhi ghoyinu yamuyendhoye.

THIKURUMINGWA 5

MIRAGHO DHONGIRISHE

228. Ha tu fundhwera eshi tu kare noghutawedhi kuNgirishe

ndi?

Kemo, yoyishi Kristusi thinda gha ghambire kwawaPostoli

wendi eshi: “Oyu ghana kumuyuva ne Yame ghana yuvu

noyu gho kumudhimba ne Yame ghana dhimbi”.21

229. Miragho munye dhodhikuru po dhoNgirishe?

Miragho dhodhikuru dhoNgirishe ne dhino:

1. Pongore diyuwa dyoShundaha noghamwe ghomaturumuthero

yira dyodi dha raghura Ngirishe mukwimba Dimisa no

kuturumutha ghushirughana yirughana yoyikuru.

2. Ghu kupongore kuyidya no kuyinwa mumayuwa agha dha

raghura Ngirishe mumayuwa ghomafutero ghomirandu.

3. Ghu tongonone maharwero ghoye ngambi rofotji mumwaka

ene muthivaka thoPaska.

4. Ghu tambure Sakramende dhoKupongoka dho mu Altare

ngambi rofotji mumwaka ene muthivaka thoPaska.

5. Kughamwena haruti wetu.

6. Mbadi wa kuyeka mukadiko dyoye (dira dyenu dyofotji).

230. Muragho munye ghoghukuru ghokutanga

ghoNgirishe?

Muragho ghoghukuru ne pongore diyuwa dyoShundaha,

nomayuwa ghamweya ghomaturumuthero yira dyodi

dha raghura Ngirishe mukwimba Dimisa no kuturumutha

ghushirughana yirughana yoyikuru.

231. Mayuwa munye ghomakuru ghoNgirishe dhaKatolika

muno muNamibia?

1. Krisimisa;

2. Dyawafumu hokudiva;

3. Mudhineno ghokudiwiru;

4. Pendekoste;

5. Difeste dyoYirama noManyinga ghaKristusi;

6. HaPetrusi naPaulusi hoKupongoka;

7. Mudhinekero waMaria kudiwiru nodiyuwa dyawaPongoki

wahe.

232. Ngirishe dhaKatolika dha kara nothirughana

mukuyunga-yungera Dimisa muShundaha mumayuwa

ghomaturumuthero agha ha pongora ndi?

Dha kara nomatawero thikuma kumayuwa ghano, shimengwa 21 Luk. 10:16.

– 52 – – 53 –

maghukukutu ghomatjitju noyikaritha yishiroghera yina kara

po.

233. Hakuru nawamitiri ne ha kara nothirughana

tho kufundhwera hanuke wawo kuyenda kuDimisa

muShundaha nomumayuwa ghomaturumuthero agha ha

pongora ndi?

Waheya ha pwa kufundhwera kuyinu yi.

234. Muragho munye ghoghuwadi ghoNgirishe?

Muragho ghoghuwadi ne ghomayuwa ghomakuporerero.

235. Mayuwa munye ha pongora ghomakuporerero?

Mayuwa agha ha pongora ghomakuporerero ne ghoghano eshi:

kehe Ghukwoko mumwaka muthivaka thomakuporerero.

236. Mayuwa munye ghomakuporerero mumuragho ghu?

Mayuwa ghomakuporerero ne mayuwa agha twa kutapanga

twathinda mumandapero nomuyirughana yothiñeke/ruhakitho

no kudhirerekedha.

237. Nye sho tu tende muGhukwoko ghothivike

thoMakuporerero?

Tu dhirerekedhe22 keho kuyidya, yira nyama, kuyinwa no

kuyidya yokenge yo, endi kurughana y i r u g h a n a

yomakuporerero yira dyodi ha yi tjanga muyigongi

yawaBishofi.

238. MuGhuhatu ghomututwi nomuGhukwoko

ghoKupongoka nye sho tu kone kutenda mo?

Mumayuwa gha twa kona kudhirerekedha no kughakutekera

thikuma po ne muGhukwoko muthivaka thomakuporerero.

239. Nye Makuporerero/Kudhirerekedha?

Makuporerero23 ne kudya ghumbiru thikuma.

Ngirishe dha tu rawera eshi tu dhirerekedhe no kukongora

yirama yetu kumaharwero eshi Nyambi gha tu thigherere

mirandu dhetu (maharwero ghetu).

240. Rungatji sho tu kone kutongonona?

Twa kona kutongonona ngeshi tuna wera mudiharwero

dyodikuru. Endi kehe pano ngeshi ghuna wana ruvedhe

ndani hasha ngambi rofotji mumwaka.

241. Ruvedhe munye ha kona hanuke kuyenda kuthipuna

thomatongweneno?

Hanuke ha pwa kutawedhera kumatongweneno, ngeshi ku

hana kutenda no kudimuka eshi nye diharwero.

242. Nomyaka dhingatji gho kukona gha dimuke mwanuke

maghuyi ghendi?

Nomyaka kwoko-nodhiwadi (7) ndani momu dimuko

maghuyi ghendi.

243. Muragho munye ghoghune ghoNgirishe?

Muragho ghoghune ghoNgirishe ne: Katamburanga

Sakramende dhoKupongoka. Ghuhunga ne ngambi rofotji

mumwaka muthivaka thoPaska, ngambi kehe diyuwa.

22 Kudhirerekedha ne ya tambithera hanu ho kutunda pamyaka 14 kutwara

kuwiru. 23 Makuporero ne ya tambithera hanu homyaka 18 kate 59.

– 54 – – 55 –

244. Ngepi di dha tu fundhwera Ngirishe twaKriste eshi tu

tamburange Sakramende dhoKupongoka? Ngirishe dha tu

fundhwera eshi tu tamburange Sakramende dhoKupongoka

ngeshi ku tuna pu kuhonga thiwana thishongero

muthidimukitho thoYirama noManyinga ghaKristusi

mughuroto gho kupwa kukandadheka.

245. Muragho ghoghukwoko ghoNgirishe ne muragho

munye?

Muragho ghoghukwoko ne ghuno: kukukwatathana moko

mawadi pakughamwena haruti.

246. Natho tha kara thirughana mukughamwena kuyinu

yomatawero ndi?

Kemo tha kona ndani kukara thirughana mumatawero ghetu

eshi tu mu fumaneke Nyambi no kumukugha eshi Ngirishe

dhendi dhi kure no dhi yende kughutho.

247. Muragho munye ghoghukwoko-noghofotji?

Muragho ghoghukwoko-noghofotji ne mbadi wa kuyeka

mukadiko dyoye (dira dyenu dyofotji).

248. Porudi ruvedhe mumwaka oru ha shweneka mo

mayekero ndi?

Mbadiko ruvedhe mumwaka oru ha shweneka mo yiyeka; ene

awa hana kuyeka muthivaka thomatatero ghomushamurukero

waMukomononi (muADVENT) endi thomakuporerero

ha kona kudheghetera kumatawero nomayendithitho

ghoNgirishe, muyivaka yi.

YOMASAKRAMENDE

THIKURUMINGWA 6

249. Nye Sakramende?

Thidimukitho thopanunda omu dha kara ñeke. Jesus

Kristusi gha dhi tungekire dhi tape ñeke kumidhimu dhetu.

Sakramende ne mañando noyitenda yoKupongoka eyi gha

tungekire Jesusi, no yina kutuwanitha ñeke dhaNyambi.

250. Gha tupanga roruheya Masakramende ñeke ndi?

Masakramende kutupa roruheya ñeke, thikuma po kwawa ha

dhi tamburanga Sakramende nomakufupipithero.

251. Ruvedhe munye dha wanine Sakramende ngcamu dho

kutapa ñeke?

Payitenda yaKristusi nomanyinga ghendi ghoKupongoka

agha gha kushukitha midhimu dhetu.

252. Ya turoghera eshi tu kare nomahimeno ghomakuru

mukutambura Sakramende ndi?

Ya turoghera. Twa kona kukara ndani nodirura dyodikuru

mukutamburanga Sakramende, yoyishi ghomahimeno

ghomakuru ghomakomweneno ghetu.

253. Yitapa yokumudhimu ya tundanga mukehe

Sakramende ndi?

Ghi, yitapa yokumudhimu kuyiwana muMasakramende:

yira dhoDiyoghero, Matanaritho nomuMarongathaneno

ghoKupongoka/Sakramende dhomawethero ghawaruti.

– 56 – – 57 –

254. Nye yikaritha?

Yikaritha ne thidimukitho ngambi thitamba thokumudhimu

ethi tho kudhira kudhongonoka po nombadi wa kuhukuruka

karo.

255. Mangatji maSakramende?

Masakramende ne gha kara kwoko-nomawadi (7):

1. Diyoghero;

2. Matanaritho;

3. DhoKupongoka dhomuAltare;

4. DhoMatongweneno;

5. DhoMawethero ghawakakukorwa;

6. DhoMawethero ghawaPristeri;

7. DhoMayekero.

I. Sakramende dhoDiyoghero

256. Nye Diyoghero?

Diyoghero ne Sakramende dho kutukenitha kumathigherero

ghomaharwero ghetu (diharwero dyodikuru dyo kumatama)

no kututenda tu kare twaKriste nohana Nyambi nokumbunga

dhoNgirishe.

257. Diyoghero kukona kudhongonona diharwero ndi?

Diyoghero ne nadyo kudhongonona po diharwero endi

maharwero ghetu twathinda nomamwashwero gha, ngeshi ha

tu gha kwera mughushemwa kughutho waNyambi.

258. Yidye gho kukona kuyogha?

Muruti ne yo mukakuyogha. Ene kehe mukriste kukona

kuyogha (mukunyanda koyifa) ngeshi muruti ne mbadipo

popepi.

259. Ngepi di gho kutamburitha Diyoghero?

Edi gho kutamburitha Diyoghero ne pakutera meyu

ghomakenu pamutwi wamwanuke no kughamba mañando

ghano eshi: ‘(Dina ..........), ame na kukuyogha,

muDina dyaWihe, nodyaMwana, nodyaMupepo

ghoKupongoka’.

260. Nye twa shwenanga muDiyoghero?

Mudiyoghero twa shwenanga Shatani noyirughana yendi

yoyiheya yombango.

261. Diyoghero ne mudyo mumashutukero ndi?

Diyoghero ne mudyo thikuma, yoyishi Jesusi thinda gha

ghambire eshi: “Kehe yu gho kudhira kupwa kushamuruka

mumeyu nomwaMupepo ghoKupongoka ne mbadi mbo

ghengena mughufumu waNyambi”.24

II. Sakramende dhoMatanaritho

262. Nye Sakramende dhoMatanaritho?

Sakramende dhoMatanaritho ne mo twa tambweranga

Mupepo ghoKupongoka, no kutupa ngcamu dho kuyara

mughukriste no tu kare twamashurundate waJesusi Kristusi.

263. Yidye gho kutamburitha Sakramende

dhoMatanaritho?

24 Jhn. 3:5.

– 58 – – 59 –

MuBishofi yo mukakutamburitha Sakramende

dhoMatanaritho.

264. Ngepi di gha tamburithanga muBishofi Sakramende

dhoMatanaritho?

MuBishofi ghana kuraperera eshi Mupepo ghoKupongoka

gha shughumukere powa hana kutambura matanaritho

pakuwakambeka nyara pamitwi dhawo pakuwakandadheka

nomaghadhi ghoChrisma pakahungupara no kughamba po

mañando.

265. Mañando munye gha ghambanga po?

MuBishofi ghana kughamba eshi: ‘(Dina .........), tambure

thidimukitho thoyitapa yaMupepo ghoKupongoka’.

III. Sakramende dhoKupongoka dhoAltare

266. Ngepi twa dhi toya Sakramende dhoKupngoka

dhomuAltare?

Twa dhi toya eshi Yirama noManyinga ghaHekudyetu Jesusi

Kristusi muthishwi thoghuroto novinyu.

267. Ngepi di wa thitunukanga ghuroto novinyu yi kare

Yirama noManyinga ghaKristusi?

Ghuroto novinyu kuthitunuka yi kare Yirama noManyinga

ghaKristusi, pangcamu dhaNyambi oyu gha kara eshi

kukwendi mbadiko tho kumukanga nothoghukukutu temba.

268. Ruvedhe munye ya thitunukanga ghuroto novinyu yi

kare Yirama noManyinga ghaKristusi?

Ghuroto novinyu ya thitunukanga yi kare Yirama noManyinga

ghaKristusi pakughamba Mupristeri mañando ghofotji ghogha

gha ghmbire Kristusi muruvedhe roDimisa dyoKupongoka.

269. Nye gha kutaperire thinda Jesusi kukwetu

muEukaristia ghoKupongoka?

Jesusi gha kutapire thinda kukwetu eshi Yirama noManyinga

ghendi yi kare moyo noyidya yomidhimu dhetu.

“Oyu gho kudya me, mbo ghana para pofotji nange”;

“Oyu gho kudya ghuroto ghu mbo ghana para kuroruke”.25

270. Tuna mu tamburanga Kristusi yomuhe ndi?

Ghi, Kristusi kumutambura yomuhe.

271. Mukuninga eshi tu tambure Sakramende dhi

dhoKupongoka nye keho sho tu kone kurughana?

Pakutambura Sakramende dhi atwe twa nyanda eshi tu kare

nomakufupipithero no kukutha madhirerekedho nomatawero

agha gha kara po; ngambinga meyu mbadi wa kukona kutjora

po agha madhirerekedho.

272. Nye yina kutongora kukara muthiñeke?

Kukara muthiñeke kuninga eshi kushutuka kudiharwero no

kukumbera kwaNyambi.

273. Murandu ngeshi kutambura Sakramende

dhoKupongoka nodiharwero dyodikuru ndi?

Ghi, diharwero dyodikuru, yoyishi ha yi ghamba eshi:

“Mukakudya ghuroto ghu no kunwa manyinga ghano

mudishamu, ghana kutetera ndhango thinda”.26

25 Jhn. 6: 58, 59.

26 1 Kor. 11: 29.

– 60 – – 61 –

274. Sakramende dhoKupongoka dhomuAltare ne

Sakramende ngenyu vene ndi?

Mbadi kemo, adho dha kara karo muyambo (ndupu).

275. Nye nane ndupu/muyambo?

Ndupu ne muyambo gho kushwagha munyara dhaMupristeri

no kughutapa kwaNyambi no kumufumaneka, yoyishi

gha kara yo Fumu gho kupiterera yoyihe.

276. Nye nane Muyambo mughundambo ghoghupya?

Muyambo mughundambo ghoghupya ne Dimisa

dyoKupongoka.

277. Nye Dimisa dyoKupongoka?

Dimisa dyoKupongoka ne ndupu dhoYirama noManyinga

ghaJesusi Kristusi eyi ya kara ghushemwa muAltarae

muthishwi thoghuroto novinyu mukuyitupura kwaNyambi,

kwawayumi nohafu.

278. Dimisa dyoKupongoka ne dya kurikanya pofotji yira

ndupu dhopathikurushe ndi?

Dimisa dyoKupongoka ne ndupu dhofotji yira

dhopathikurushe, apa gha kutupurire thinda Jesusi Kristusi

gha notoke manyinga ghendi pathikurushe kudifumanekero

dyaWihe ghomudiwiru no shime ghana kukutupura thinda

paAltare munyara dhaMupristeri, muthishwi thoghuroto

novinyu.

279. Mitara dhingatji dhomuyambo ghondupu

dhoDimisa?

Muyambo ghondupu dhoDimisa mwakara mo yinu yine:

1. Kutapa dikuto nodifumanekero kwaNyambi;

2. Kumutumera kuyoyiheya eyi gha tapa;

3. Pakumutumera ñeke dhomapirukero ghokwaNyambi;

4. Nopakuwana ñeke nomakandadhekero ghomwaJesusi

Kristusi.

280. Dimisa ne nadyo mavurukitho ghoYinyanda noYifa

yaHekudyetu ndi?

Dimisa ne mavurukitho ghoYinyanda noYifa yaHekudyetu

Jesusi Kristusi, yoyishi pamurarero ghoghuhura gha ningire

eshi: “Mu yi tende yi kumavurukero ghange”.27

IV. Sakramende dhoMatongweneno

281. Nye Sakramende dhoMatongweneno?

Sakramende dhoMatongweneno ne dhoSakramende omu ha tu

thighererenga Mupristeri maharwero ghetu ghomakuru endi

ghomambiru agha twa haruranga munyima dhoDiyoghero

dyetu.

282. Sakramende dhoMatongweneno dha vuritha thiñeke

thaNyambi mumidhimu dhetu ndi?

Adho kuvuritha thiñeke thaNyambi mumidhimu dhetu

kutunditha ko mathigherero ghomaharwero ghetu. Podigho

keho twa kona kuyenda kehe pano kumatongweneno.

283. Mudiyuwa munye gha tungekire Kristusi Sakramende

dhoMatongweneno?

27 Luk. 22:19.

– 62 – – 63 –

Kristusi gha tungekire Sakramende dhoMatongweneno

munyima dhomuvumbukero wendi pakuwahetherera

haPostoli no kuwapa ngcamu dho kuthigherera maharwero

ghughamba eshi: “Awa mbo mu thigherera maharwero

ghawo mbo ghana pu kuwaghathigherera”.28

284. Ngepi di gha thighereranga Mupristeri maharwero?

Mupristeri ghana kuthigherera maharwero pangcamu

dhaNyambi pakughamba mañando ghomathigherero.

285. Mañando munye gha ghambanga Mupristeri

ghomathigherero?

Mupristeri gha ghambanga nomañando eshi: ‘Ame na

kukuthigherera maharwero ghoye ghomahe mudina dyaWihe,

nodyaMwana, nodyaMupepo ghoKupongoka’.

286. Poyidi yinu twa nyanda kurughana kumakwerero

ndi?

Ghi, poyidi. Eyi twa kona kurughana eshi tu wane mathigherero

ne yino: kukwera maharwero, kutongonona maharwero

no kuraperera makurero.

287. Nye makwerero?

Makwerero ne mandundumeno ghomutjima kumaharwero

ghetu yoyishi mumwagho twa kuyakunuka naNyambi

nongcamu dhomakuyuvero ghomapirukero.

288. Nye thitambo thomakuyuvero ghomapirukero?

Thitambo thongcamu thomakuyuvero ghomapirukero ne

matokwero gho kushwena, pathiñeke thaNyambi, mbadi shi

kumaharwero pithagho keho ene no kuyikaritha yoyimango.

289. Ngepi di sho tu kwere shemwa maharwerro ghetu?

Twa kona ndani kudheghetera pakuraperera ghushemwa no

mbadi shi yi tu yedhaghure kukwayo.

290. Yinu munye sho tu ghayare mukukutha yihaka

yaNyambi pakukwera maharwero ghetu?

Mukukutha yihima yaNyambi ne twa kona kughayara eshi

twa harura kwaNyambi ghomunongo thikuma no gha kara

muhunga netu.

291. Yinu munye sho tu tende endi eyi sho tu ghayare

mukukutha Mukomononi wetu pakukwera maharwero

ghetu?

Twa kona kughayara eshi ‘Mukomononi wetu gha tu ferere

pamurandu ghomaharwero ghetu. Ndani oyu ghana kuharura,

yira kuna kupamarera ghana kupamarera karo MwanaNyambi

kuthikurushe no kumushamuna’.29

292. Eyi yitokota yo kumaharwero ghetu, eyi yina

kutuyongaritha diwiru no kurughanena mudiro

ghororuheya, ya rikanya ngeshi ha tu yendi

kumatongweneno ndi?

Shemwa mudyo thikuma ngeshi ha tu yendi

kumatongweneno.

293. Nye makwerero ghoghushemwa?

Makwerero ghoghushemwa ne kushwena maharwero no

kukara muruhakitho rwaNyambi.

28 Jhn. 20:23. 29 Heb. 6:6

– 64 – – 65 –

294. Mudyo munye wa kara mumakwerero

ghoghushemwa?

Makwerero ghoghushemwa ne mudyo thikuma, yoyishi

maharwero ghetu kughatuthigherera po popo vene, ngambinga

kughutho gho kughatongonona. Ene ngeshi makuru thikuma

twa kona kughatongonona ndani.

295. Nye matongweneno?

Matongweneno ne ghomahokwero ghomaharwero ghetu

kwaMupristeri oyu gha wana ngcamu kwaMuBishofi.

296. Ngepi keho kwamunu oyu ghana dhindi maharwero

ghendi ghomakuru pakutongonona?

Aye ghana kukara nomurandu ghoghukuru thikuma

pakutongora mbango kwaMupepo ghoKupongoka no

kuyipitha matongweneno ghendi.

297. Yinu yingatji ya kara yo kukuroghithera kughutho

ghomatongweneno?

Yinu yine ya kara:

1. Kuraperera nomutjima ghoghuhe eshi tu wane thiñeke tu

tongonone thiwana;

2. Tu vuruke thikuma maharwero ghetu;

3. Tu wane ruvedhe ro kurikanya eshi tu tongonone thiwana;

4. Pamaghamweno ghaNyambi tu tongonone no kunyatha

maharwero ghetu eshi tu tange noyipara yoyipya

yokughutho.

298. Nye Makurero?

Makurero ne kutenda makuhumbithero ghothinda agha ghana

tapa Mupristeri kukoye.

299. Makurero agha twa wananga kwaMupristeri gha

shuturanga po maharwero ghetu ndi?

Mbadi gha shuturanga po mukurikanyena, podigho eshi

twa kona kurughana yirughana yoyiwa nomumakurero no

kukondja eshi tu wane mathigherero.

300. Nye Mathigherero?

Mathigherero ne matawedhero agha dha tapa Ngirishe

kumamwashwero gho kuthighara ko, munyima ngeshi

maharwero ghana pu kudhongonona po.

V. Sakramende dhomawethero ghawakakukorwa

301. Nye Sakramende dhomawethero ghawakakukorwa?

Edhi ne dhoSakramende omu gha wananga mukriste oyu

ghana kukorwa mawethero pakumuwetha nomaghadhi

ghokupongoka nondapero pofotji kundjewa-ndjewa

dhokumudhimu nokuyirama.

302. Ruvedhe munye ha tapanga Sakramende

dhomawethero ghawakakukorwa?

Sakramende dhi kudhitapa ngeshi ha tu kara notjitju dho

kutamba kuyifa.

303. Nye dha rughana Sakramende dhomawethero

ghawakakukorwa?

Sakramende dhi dha rughananga yino:

1. Sakramende dhi kuhengaghura no kutanaritha mudhimu;

– 66 – – 67 –

2. Kudhongonona maharwero nopamwe kuhuthitha ndjewandjewa

dhoyirama ngeshi Nyambi yina mu roghera;

3. Dhina kuthigherera no kutapa ngcamu kumudhimu;

4. Dhina kutanaritha muyikorwa nomukufa pamaghamweno

ghaNyambi.

304. Marawero munye gha kara muSakramende

dhawakakukorwa muBeyibeli?

Marawera ha gha tjanga eshi: “Ngeshi yofotji ghopapenu

ghana kukorwa, mwithe Mupristeri ghoNgirishe na gha mu

raperere no ka mu wetha maghadhi mudina dyaHekudyetu.

Nondapero dhi dhomatawero dhina kumuretera mukakukorwa

moyo naHekudyetu ghana kumutanaritha. Ngeshi

nomaharwero ghendi ghana kupwa kuthigherera.30

VI. Sakramende dhomawethero ghoGhupristeri

305. Nye Sakramende dhomawethero ghoGhupristeri?

Adho ne dho Sakramende omu ha wana habishofi, haruti

noharughani hamweya homuNgirishe, mawethero no

kuwana ngcamu nothiñeke mukurughana yirughana yawo

yokupongoka.

VII. Sakramende dhoMayekero

306. Nye Sakramende dhoMayekero?

Sakramende dhoMayekero ne dhoSakramende edhi dha

tawedhanga makuyuvero ghoyiyeka yopathinaghukriste no

kutapa thiñeke kowa ha dhi tamburanga paghushemwa.

307. Thitapa munye thoñeke dha tapanga Sakramende

dhoMayekero kwawa ha dhi tamburanga

paghushemwa?

Adho kutapa madhidhimekero mumaghukukutu ghomayekero

ghawo; kukuhaka no kukara noghutawedhi kwaghoye yofotji

no kureta hana awa mba fumaneka no kuyapa Nyambi.

308. Kutjora mayekero pakudhira kukutha muragho

ghoNgirishe ne diharwero dyodikuru ndi?

Kemo, kutjora mayekero payinu yonyara-nyara ne diharwero

dyodikuru endi pakudhira kutawa kumiragho dhoNgirishe.

Hakamayekero wa mudyango dyo kuninga eshi ha wane

makandadhekero hana kuyongaritha ñeke no kukuretera

hathinda ghupata waNyambi.

309. Nye mayekero ghothivunganyi?

Agha ne mayekero gho kukuyeka ghumweya Katolika oyu

ghumweya ne mbadi muKatolika.

310. Dha tjokedha Ngirishe mayekero ghothivunganyi ndi?

Ngirishe mbadi dha tjokedha yiyeka yothivunganyi.

311. Dha tawedhera Ngirishe ruvedhe rumwe mayekero

ghothivunganyi ndi?

Adho kukona dhi tawadhere ngeshi pana kara yinu yongandji

eyi yina kuneghedha ghushemwa.

a) Nye ghedhanga muKatolika oyu ghana yeki mumayekero

ghothivunganyi?

Aye ghana kwedha no kukuruperitha yoyiheya mumatawero

eshi hanawo mbo ha pwe kuyoghera muNgirishe dhaKatolika

no kuwakuritha mumatawero. 30 Jok. 5:14-15

– 68 – – 69 –

312. Munu kukona kuyakunutha Mayekero ndi?

Mbadi wa kukona, yoyishi Kristusi thinda gha ghambire

eshi: “Ethi gha nunga Nyambi ne munu mbadi gha kona

kuthishutura”.31

THIKURUMINGWA 7

YOGHUKARO GHOGHUWA NOGHOGHUYI

313. Yihonga munye yoghukaro ghoghuwa yawadimuki

yokwaNyambi?

Ayo ne yino: ‘Matawero, Makurupero noRuhakitho’.32

314. Pashanye ha yi toyera eshi ghudimuki

ghokwaNyambi?

Yoyishi ha honganga eyi ya hatera thikuma kwaNyambi.

315. Thithithatero munye thomatawero gha kona kudimuka

kehe mukriste?

Kehe mukriste gha kona kudimuka thithithatero thino:

Makupakerero naNyambi ghoMwawahatuyofotji Oyu gha

haka kughamwena kehe munu payirughana yendi, paYinyanda

noYifa Yendi nopaMuvumbukero waMushuturi wetu.

316. Yomudyo po ne yinu munye?

Yomudyo ne yino: ‘Makwindukero, Ghuhunga, Ngcamu

noGhudhughutjima’.33

317. Pashanye ha yi toyera eshi ayo ne yomudyo?

Yoyishi ayo ya kara, thika di ya karire pamutango,

nomatanarero ghopa ya kunungathanena yoyiheya.

318. Toye yitapa yaMupepo ghoKupongoka kwokonoyiwadi?

Yitapa yaMupepo ghoKupongoka kwoko-noyiwadi ne yino:

1. Ghunyanyami;

2. Matjwathaneno;

3. Maghano;

4. Ngcamu;

5. Ghudimuki;

6. Thiñeke;

7. Kuyapa Nyambi.34

319. Toye yitapa yaMupepo ghoKupongoka dikuminoyiwadi?

Yitapa yaMupepo ghoKupongoka dikumi-noyiwadi ne yino:

1. Ruhakitho;

2. Yishamberera;

3. Thiraro;

4. Ghudhughutjima;

5. Mutjima ghoghuwa;

6. Ghuhungami;

7. Kuginya;

8. Kukufupipitha thinda;

9. Ghuturumuthi;

10. Makurupero; 31 Mt. 19:6.

32 1 Kor. 13:13.

33 Wisd. 8:7. 34 Is. 11:2, 3.

– 70 – – 71 –

11. Ghupongoki;

12. Ghuhunga.35

320. Miragho munye dhiwadi dhodhikuru edhi dha rikanya

kuruhakitho?

Miragho dhiwadi dhodhikuru dhoruhakitho ne dhino:

1. ‘Hake Fumu Nyambi ghoye nomutjima ghoye ghoghuhe,

nomudhimu ghoye ghoghuhe, nomaghano

ghoye ghomahe nongcamu dhoye dhodhihe.

2. Hake muyendhoye thika di wa kuhaka ghothinda’.36

321. Yirughana munye yoruhakitho kwoko-noyiwadi?

Ayo ne yino:

1. Kupwedhumuna hakandhara;

2. Kunwitha hakadinota;

3. Kuvateka hakawira;

4. Kuyarera hagenda;

5. Kudhingura hakakukorwa;

6. Kudhingura hadorongo;

7. Kuvumbeka hafu.37

322. Yirughana munye yothiñeke kwoko-noyiwadi

yopamupepo?

Ayo ne yino:

1. Kuhungeka hakamaharwero;

2. Kuhonga hathuta;

3. Kutjwathanitha hakakutamangera;

4. Kuhengaghura hakakutokota;

5. Kunongopa hanyathi;

6. Kuthigherera hakakutushwahura;

7. Kuraperera hayumi nohafu.

323. Yiyaghura munye kwoko-noyihatu yofiyaghudhi?

Yiyaghura yofiyaghudhi kwoko-noyihatu ne yino:

1. Hakaruvigha awa ha dimuka eshi hahepwe kughutho

waNyambi; yoyishi wawo ghufumu ghodiwiru.

2. Hakaruvigha haturumuki; yoyishi mbana wana ditunga edi

ha wa turekera.

3. Hakaruvigha hakakutokota; yoyi mbana wa hengaghura.

4. Hakaruvigha hakakufa ndhara nodinota mughuhungami

wawo; yoyi mbana wekutitha.

5. Hakaruvigha hakathiñeke; yoyi mbana wa neghedha

thiñeke.

6. Hakaruvigha awa ha kushuka mumutjima; yoyi mbana mono

Nyambi.

7. Hakaruvigha hakakutenda thiraro; yoyi mbana wa toyo hana

Nyambi.

8. Hakaruvigha awa ha mona rupetho payitenda yawo yoyihunga;

yoyishi wawo ghufumu ghodiwiru.38

35 Gal. 5:22.

36 Mark. 12: 30, 31.

37 Mt. 25; Tobias 12. 38 Mt. 5: 3-10

– 72 – – 73 –

324. Maharwero munye kwoko-nomawadi ghomakuru

noghuyi agha gha tu tundithanga mundhira dhoshemwa

nokughuwa?

Agho ne ghano:

Ghuyi Yoyiwa yo kutenda ko

1. Dihuna 1. Kukumbirupitha

2. Ghumu 2. Ghutapi

3. Ruhonda 3. Ghukushuki

4. Nya 4. Kukuyedhekera

5. Mutumba 5. Ghunongo noghutapi

6. Ghukenya 6. Ghunongo

7. Ghuva 7. Ghutoghoro

325. Pashanye twa gha toyera eshi maharwero

ghomakuru?

Twa gha toya eshi maharwero ghomakuru yoyishi mo

mumatunderero ghomaharwero ghomahe no momo

kughavunduma.

326. Maharwero munye kwoko-nodyofotji ghokwaMupepo

ghoKupongoka?

Maharwero ghokwaMupepo ghoKupongoka ne ghano:

1. Kwingipitha maharwero pakupetha ghunongo waNyambi.

2. Kutovoha mbadi wa kutjimapa kuñeke dhaNyambi.

3. Kuharura ghushemwa ghomañando ghaNyambi.

4. Kupakera nya muyendhoye oku ye ghana wana ñeke

dhaNyambi.

5. Kukukutitha mutjima kuyihongaghura yoyiwa.

6. Kukara nomaghano ghoghuringiringi.

327. Toye maharwero mane gho kudirera kudiwiru?

Maharwero mane gho kudirera kudiwiru ne:

1. Kupagha koghuhima;39

2. Diharwero dyawakaSodoma;40

3. Kupetha hahepwe, hadidhi nohathighana;41

4. Kudyera domu-domu manyinga ghawarughani.42

328. Ngepi twa hatera natwe mumaharwero

ghawayendhetu?

Atwe kuhatera mo ngeshi yatwe tuna reta po maghukukutu

gha, endi pamurandu ghoyikaritha yetu.

329. Pamihingo munye natwe gho kureta endi kuhatera

mudiharwero dyathiharuri?

Atwe kuhatera mo pamihingo kwoko-nodhine:

1. Kuvurumuna diharwero;

2. Kuthineneka kuharura;

3. Kutawa kudiharwero;

4. Kutjokedha kudiharwero;

5. Kukugha hakakuharura;

6. Kuporera kudiharwero;

7. Kukara muhati moyi yodiharwero;

8. Kukwatitha hakadiharwero;

9. Kughamwena hakakuharura.

39 Gen. 4.

40 Gen. 18.

41 Exod. 2.

42 James 5.

– 74 – – 75 –

330. Toye yirughana yihatu yomudyo thikuma?

Yirughana yihatu yomudyo ne yino:

1. Ndapero;

2. Makuporero;

3. Thitapa thoruhakitho.

331. Thipi po thirughana tho kutapa dighano

muEvangeli?

Atho ne thino:

1. Kupara mughuhepwe;

2. Kupara mughukushuki;

3. No kukara noghutawedhi.

332. Yinu munye, endi toye yinu yine yo paghuhura yo

kudhira kuvurama?

1. Yifa;

2. Ndhango dhopaghuhura;

3. Mudiro ghororuheya;

4. NoDiwiru.

THIKURUMINGWA 8

MURAGHO GHOMOYO PATHINAGHUKRISTE

333. Muragho munye ghomoyo sho tu kuthe ngeshi tuna

haka kukushuka?

Ngeshi tuna haka kukushuka ne tu kuthe muragho waJesusi

Kristusi oghu gha tu hongire.

334. Nye sho tu tende kumuragho ghomoyo oghu gha tu

honga Jesusi Kristusi?

Twa kona kudhimba maharwero no kuhaka Nyambi.

335 Ngepi di twa kona kudhimba maharwero?

Tu shwene maharwero kuyinu yoyiheya yashatani no

kushwena kuharura maharwero gho kukuhimena pamurandu

ghoyihaka endi woma ghokuyinu yoyiheya.

336. Ngepi di sho tu hake Nyambi?

Twa kona kumuhaka Nyambi kupiterera yinu yoyihe

nomitjima dhetu dhodhihe.

337. Ngepi di sho tu kuhonge eshi tu mu hake Nyambi?

Tu kuhonge kuhaka Nyambi pakumukumbera gha tu honge

eshi tu mu hake. ‘GhoNyambi wange, ni honge shime eshi ni

kuhake’.

338. Nye runa haka ruhakitho rwaNyambi eyi sho tu kone

kutenda mumwetu ?

Ruhakitho rwaNyambi runa haka kutuyenditha eshi tu

ghayarange yoghunongo wendi, kughambaghura nendi

mumitjima dhetu no kumukanderera.

339. Jesusi Kristusi naye gha turawera eshi tu hake

hayendhetu ndi?

Jesusi ne gha tapa muragho eshi tu kuhake pofotji pakara

mandorwera pakatji ketu pamurandu ghoruhakitho rwendi.

340. Ngepi di sho tu hake hayendhetu?

Tu hake hayendhetu pakukupa fiyaghudhi, kukurapereranga

no mbadi wa kuyuvitha tjitju endi kutokotitha hayendhetu

mumañando nomuyitenda yetu.

– 76 – – 77 –

341. Ha tu rawera natwe eshi tu hake hañore dhetu ndi?

Natwe ha tu rawere eshi tu hake hakañore dhetu, mbadi ne

eshi pakuwathigherera kumutjima dhetu pithako, ene kuwapa

fiyaghudhi no kuwaraperera.

342. Jesusi Kristusi gha tapa karo muragho ghoghukuru

ndi?

Jesusi Kristusi gha tapa karo muragho ghoghukuru

nomañando ghano eshi: “Kehe yu ghana haka kunikutha ne

gha kumbirupithe thinda no gha shimbe thikurushe thendi

gha ni kuthe.”43

343. Ngepi di sho tu kumbirupithe twathinda muyipara?

Atwe kukumbirupitha pakudhira kupiteritha yihaka yetu

kughutho, pakudhira kukununeka, kudhira kutawa ghuyi no

kukara noyikaritha yoyiwa.

344. Pashanye sho tu kakatere kuyikaritha

yomakumbirupitho?

Yoyishi yipara yetu ya nengukera kumaharwero kutunda

kuwanuke wetu, ngeshi mbadi wa kukuthigherera ne mbo

yina tu twara mumudiro ghororuheya.

345. Ngepi di sho tu kone kushimba thikurushe thetu

mukehe diyuwa?

Tu shimbe yikurushe yetu kehe diyuwa mukukara shemwa

noghudhughutjima muyirughana no kuwana kunyanda

mumoyo ghuno ghoghufupi no kuyishimba paruhakitho

rwaNyambi.

346. Ngepi di sho tu kuthe Hekudyetu ghoKupongoka?

Tu kuthe Hekudyetu pakuyenda mumapadhi ghendi no

tutemunune natwe yoghunongo wendi.

347. Yinu munye yoyikuru eyi sho tu kuhongere

kwaHakudyetu ghoKupongoka?

Yinu yoyikuru eyi sho tu kuhongere kwaHekudyetu

ghoKupongoka ne yino:

1. Ghuporothi;

2. Kukufupipitha;

3. no kukara noghutawedhi.

348. Hañore munye sho tu rwithe kehe diyuwa mumoyo

wetu?

Hañore awa sho tu rwithe ne shatani, kaye noyirama yetu.

349. Nye ghuna tamba yo kwashatani?

YokwaShatani kuninga eshi naye nawaengeli wendi hana

haka eshi ha tu tware no kutwingenenka kumaharwero twa

kukare twakañotwa pofotji nawo.

350. Nye ghuna tamba yokaye?

Yokaye kuninga eshi ghumbango ghokaye nokwawa ha

tongamena kaye noghutungi wako noyishamberera yokaye

kano kupiterera Nyambi.

351. Pashanye wa turera Shatani nokaye eshi hakañore

dhomudhimu?

Yoyishi roruheya awo hana haka kutwingeneka

mumayedhekerero nomumañando noyitamenedhi no

kututwara eshi tu kupakerere nawo mundhira dhishokuru dho

kututwara mumudiro ghororuheya. 43 Luk. 9: 23.

– 78 – – 79 –

352. Nye ghuna tamba yokuyirama?

Ame kuna tamba kuyirama yetu kupira ghukushuki ayo karo

yoyo yikukutu mwawakañore dhetu.

353. Nye sho tu tende eshi tu kone kutjidha hakañore dhetu

dhomidhimu dhetu awa hana kushana kutwingeneka

mumaharwero?

Twa kona kuwakoneka, kuraperera no tu kone kurwa nawo

pakushwena kuyitenda yawo yombango nokumayedhekerero.

354. Pakurwitha no kushwena kwashatani, kaye noyirama

yetu, kwadye keho sho tu kone kukurupera?

Pakushwena yoyiheya yi, mbadi twa kona kukurupera

mumwetu twathinda keho ene tu kurupere mwaNyambi

pithendi; ‘Kukona kutenda me yoyihe mudina dyendi, oyu

ghana kunipa ngcamu dho kunitanaritha.’44

THIKURUMINGWA 9

YIKUTWAYERITHA YOGHUKRISTE MUKEHE

DIYUWA

355. Ngepi di sho tange pakuva diyuwa?

Tu tange pakuva diyuwa kukukandadheka ditarekero

dyothikurushe ngeshi na pinduka mathiku-thiku no kuraperera

kandapero kokafupi ghu ghamba eshi: ‘GhoNyambi wange

kuna kutupura kukoye mutjima wange nomudhimu wange

ghoghuhe’.

356. Ngeshi ghuna pinduka keho nye sho kone

kukuroghithera?

Ngeshi ku na pinduka na kona kuvata thiwana ndani na kona

kutongamena no kuraperera ndapero dhange dhomathikuthiku.

357. Kukona kukara muDimisa ngeshi ghuna kara

noruvedhe ndi?

Na kona ndani kukara muDimisa, ngeshi na wana ruvedhe

yoyishi kukara muDimisa ghuwa thikuma kupiterera

mandapero ghomahe.

358. Mandapero (Madheghetero) ghokehe diyuwa nagho

mudyo ndi?

Gha kara mudyo thikuma yoyishi hapongoki waheya yo ha

rughananga.

359. Kunye sho tu dheghetere mumandapero?

Twa kona kudheghetera thikuma kuyinu yine yopaghuhura

ndani kumoyo nokuyinyanda yaHekudyetu ghoKupongoka.

360. Twa kona eshi tu toyange mambapira ghomawa ndi?

Twa kona kutoyaghura kehe pano mambapira ghomawa yira

Beyibeli, yipara yawakakupongoka nomambapira ghamweya

ghoyirughana yoyiwa pathinamupepo; yoyishi g h a n a

kututanaritha mumatawero ghetu eshi tu shwene no kudhira

kuwera mughumbango ghokaye kano.

361. Nye sho kone kutenda keho ngeshi ku ghuna kudya,

kunwa, kurara no kushamberera?

Na kona kutenda yoyiheya yi pakurikanyitha no kuyirumbera

yo kushambereritha Nyambi. 44 Philip. 4: 13.

– 80 – – 81 –

362. Raperere ndapero dhokughutho gho kudya?

‘Ghu tu kandadheke ghoHekudyetu, noyitapa eyi tuna

tambura pañeke dhoye. PaKristusi ghoHekudyetu. Amen.’

363. Raperere ndapero dhomunyima dho kudya?

‘GhoHekudyetu, tuna kukutumera kuyitapa eyi tuna tambura

pañeke dhoye, Owe wa tunga no wa para mukaye kuroruhe.

Ninge midhimu dhawafu hohanongo, pathiñeke thaNyambi,

dhi turumuthe muthiraro. Amen.’

364. Ngepi di sho rongathane yirughana yoye noyikaritha

yokehe diyuwa?

Na kona kurongathana yirughana noyikaritha yange yokehe

diyuwa pakutupura mutjima wange kwaNyambi kehe ruvedhe

no kuyirughana no kuraperera ndaperoghana kukwendi.

365. Nye sho rughane ngeshi ha ghu kuyuvu eshi kuna

kuwera mumayedhekerero ghodiharwero?

Na kona kukukandadheka noditarekero dyothikurushe

pamutjima wange no kwitha Nyambi m u g h u s h e m w a

ghughamba eshi: ‘GhoNyambi ghu ni ghamwene muyifa ni di.’

366. Ngeshi ghuna wera mudiharwero, nye sho kone

kutenda?

Na kona kukutapa nothinda pamupepo kughutho ghomapadhi

ghaKristusi ghukufupipitha no kuromba mathigherero

kukwendi.

367. Ngeshi Nyambi ghana kupatera, ghana kupa

thikurushe, yikorwa endi tjitju, nye keho sho ghambe?

Na kona kughamba eshi: ‘Hekudyange mahimeno ghoye ghu

gha tende na kuyitambura yi, pamaharwero ghange agha na

tenda.’

368. Mandapero munye sho tende kukoye ghothinda

ghomawa gho kuraperera kehe diyuwa?

Na kona kuraperera ndapero mudiyuwa kukwange nothinda

yira ghano:

‘Difumanekero kwaWihe nokwaMwana nokwaMupepo

ghoKupongoka, dyodi ya kara pamutango nodino dyodyarero,

kuroruheya. Amen.’

Muyinu yoyiheya yokupongoka, yoyiheya yoghuhungami

noyoruhakitho yi pwe kutenda kumahimeno ghaNyambi. No

kutapa dikuto kukwayo kuroruhe.

GhoSakramende dhoKupongoka, noyidya yomudhimu

yoyiheya yino, tuna kuyitapa kudikuto mumoye.

Difumanekero kwaJesusi Kristusi nomakughero kuyinu

yoyihe.

Jesusi wange ghu ni fere ñeke, GhoMaria ghu ni

ghamwene.’

369. Ngepi di sho hurithe keho diyuwa?

Na kona kuhuritha diyuwa parunguro pakutongamena no

kuraperera ndapero dhange dhorunguro.

370. Muyima dhondapero dhoye dhorunguro, nye sho

tende?

Ngeshi na mana kuraperera ndapero dhange dhorunguro

na kona kuyenda mughudidi wange nodighano dyange

dyodiheya, eshi, ngo ni kone kuturumutha thiwana

kudithina dyothikurushe no kutapa matumero ghoghuhura

kwaMushuturi wange Jesusi Kristusi.

– 82 – – 83 –

YIRAMEKA YO KUWEDHERERA KO

MANDAPERO

NA KUTONGONONA (CONFITIOR)

Na kutongonona

kwaNyambi ghomukangcamu dhodhihe

nokwawayendhange wahe

eshi na thigha yoyihunga no na tenda yoyimango,

na haruranga

muyighayara, nomumañando nomuyitenda,

pamurandu wange, pamurandu wange, pamurandu wange

ghoghukuru.

Yona kukanderera kwaMaria ghoMbuyama gho kukushuka,

kwawaEngeli wahe nokwawakakupongoka wahe,

nokukwenu mwayendhange mwahe,

eshi mu ni raperere kwaNyambi ghoHekudyetu.

YITENDA YOMATAWERO

Nyambi wange na kutawa kukoye,

nokuyihonga yoNgirishe dhoye

yoyishi ghothinda wa yi ghambire,

no wa kara mukaghushemwa ghororuheya.

YITENDA YOMAKURUPERERO

Nyambi wange na kukurupera kukoye

yoyishi Yowe wa kara mukathiñeke

Nodikuto dyo kupira ghuhura.

YITENDA YORUHAKITHO

Nyambi wange na kuhaka we,

Yowe wa kara muhunga.

Na kuhaka nomutjima wange ghoghuhe,

no na haka hayendhange thika di na kuhaka nothinda.

YITENDA YOMAKWERERO

Gho Nyambi wange,

yitenda yange yoyimango yoyiheya na kukuyidhimba,

yoyishi ya kutokotithanga ghoTate ghomunongo.

Ghu ni thigherere mirandu dhange pamanyinga ghaMwanoye

Mushuturi wetu noMukomononi wetu

Hekudyetu Jesusi Kristusi

Amen.

NDAPERO DHODHIRE DHOMAKWERERO

Gho Nyambi wange kukoye na kuromba mathigherero

ghomaharwero ghange ghomahe,

no ni tongonone maharwero ghomahe, yoyishi gha

kutokotithanga

no gha ni panga mahumbithero gho kukoye,

karo agho ne gha nyandekire muhakwa ghoMushuturi wange

Jesusi Kristusi,

nomuyinu yoyihe yoyishi agho ne ghogha shamunanga ghunongo

ghoye gho kupira ghuhura

no na haka kukwaterera maghamweno ghoye ghokukwange;

na shwena kuyakunuka karo kukoye no na kushwena mayedhawero

ghomaharwero

Amen.

– 84 – – 85 –

NDAPERO DHOTHIKURUSHE

Yimingwa kwoko yowanuke waJesusi

1. Oyu gha kutamburithire Mupepo ghoKupongoka.

2. Oyu wa yendire nendi kwaElizabeth.

3. Oyu wa shamurukere muBetlehem.